Antigwedat di Península ibériko

Antigwedat di Península ibériko ta un supdivishon di estudionan históriko ku ta enfoká riba Edat antiguo denter di e límitenan geográfiko di Península ibériko. Kronológikamente, e ta kuminsá na fin di e di dos milenio promé ku nos era pa kuminsamentu di e promé milenio promé ku nos era, ora e península ta aparesé pa promé biaha den fuentenan skirbí produsí pafó di e region, loke ta hasi e periodo aki protohistoria. E ta kaba den Antigwedat Lat, marká pa e dekadensia di e Imperio romano, spesialmente despues di e krísis di siglo 3, e invashonnan germániko di 411, i e establesimentu di Hispania Visigot, ku a dura te 711. Ni e komienso ni e fin di e periodo aki no tabata abrupto; en bes di esei, nan a enserá fasenan transitorio largu.
Durante e promé milenio promé ku nos era, a desaroyá kontakto intenso, spesialmente den parti ost i sùit di Iberia, entre pueblonan indígena i kolonisadónan históriko for di Mediteraneo oriental, prinsipalmente fenisionan, griegonan i kartagines. Intervenshon romano a kuminsá na fin di siglo 3 promé ku Kristu durante e Gueranan Púniko i a inisiá un proseso profundo di romanisashon.
Nombramentu di e península
[editá | editá fuente]E término Tarsis, usá den tekstonan semítiko pa deskribí e teranan leu wèst di Mediteráneo, por korespondé ku e Tartessos griego, ounke e identifikashon aki ta insigur. Fuentenan griego tambe a usa e nòmber Hesperia, ku ta nifiká e lugá kaminda solo ta baha, asosiá ku lugánan mitológiko manera e Hardin di e Hesperides. Segun ku konosementu geográfiko griego a ekspandé, e término aki hopi bia tabata wòrdu apliká na e península, ounke vagamente.
Mayoria outor griego a referí na e teritorio komo Iberia, posiblemente derivá for di e riu Iber (Ebro) òf un término general pa riu. Fuentenan romano en bes di esei a usa e nòmber Hispania, probablemente di orígen fenisio-kartago (y-spny, “kosta nort”).
Pueblonan indígena
[editá | editá fuente]Apesar di transformashonnan despues kousa pa romanisashon i otro prosesonan históriko, e substrato indígena a laga rastronan kla. Un ehèmpel ta toponimia, ku por wòrdu dividí ampliamente den tres área: Kèltiko (-briga), Ibériko (iltir/iltur), i Tartessiano (-ipo, -ippo, -oba, -uba).
Tartesiano
[editá | editá fuente]
Den sùitwèst, rònt di e Riu Guadalquivir i e antiguo Lacus Ligustinus, e kultura Tartessiano a desaroyá durante e promé mitar di e promé milenio promé ku nos era. Fuentenan semítiko ta identifiká e region aki komo Tarsis, riku na metal i estrechamente ligá ku komersio fenisio. Fenisionan tabata kontrolá mayoria di komersio a traves di kolonianan manera Gadir (Cádiz). Kontaktonan griego tabata raro pero notabel, spesialmente durante e reinado di e rei riku i di bida largu Argantonio, menshoná pa outornan manera Herodoto i Anacreon.
Relatonan griego ta deskribí Tartessos komo un sosiedat riku i herarkiko mas aya di e Pilarnan di Hercules, ku agrikultura, mineria i komersio fuerte. Konfirmashon arkeológiko ta difísil debí na kambionan ambiental i okupashon urbano despues. Historiografia moderno ta preferá di papia di un área kultural tartesiano òf esfera di influensia en bes di un estado sentralisá. Despues di e bataya di Alalia na 537 promé ku nos era, Tartessos a disparsé for di fuentenan skirbí, probablemente debí na dominio di Cartago, agotamentu di rekursonan i kambionan den rutanan komersial. No obstante, e Turdetani despues ainda tabata wòrdu konsiderá e hendenan mas desaroyá na Iberia dor di outornan romano.
Iberio i Seltanan
[editá | editá fuente]Tradishonalmente, pueblonan pre-romano tabata wòrdu klasifiká komo ibériko i selta. Miéntras ku algun teoria mas bieu ta antikuá, e distinshon general ta keda útil.
E área ibériko tabata kubri e kosta ost i sùit i e vayenan di Ebro i Guadalquivir. E sosiedatnan aki tabata fuertemente influensiá pa kolonisadónan mediteraneo den un proseso konosí komo Iberisashon. Nan ekonomia tabata basá riba agrikultura, mineria i komersio, inkluso uso di moneda. Herarkianan sosial a desaroyá, dominá pa aristokrasianan guerero. Nan a konstruí statnan fortifiká (oppida) manera Saguntum, Illici, Castulo i Ullastret. Outornan romano manera Plinio i Strabo a elogiá e regionnan aki, dunando lugá na tradishonnan literario manera e Laudes Baeticae.
E Meseta, wèst i nort tabata dominá pa pueblonan séltiko òf seltisá di orígen sentral di Oropa. Nan ekonomia tabata prinsipalmente pastoral, ku ménos agrikultura i komersio. Seltiberianonan tabata okupá un zona di transishon rònt di e Sistema Ibériko. Nan tabata biba tambe den oppida i seru mas chikitu (castros), karakterístiko di nortwèst. Institushonnan sosial manera devotio i hospitium tabata reflehá tradishonnan Indo-Oropeo. Guera tabata masha balorá, i aktividat mersenario tabata komun. Hopi bia fuentenan romano tabata portretá nan komo guerero i tabata hustifiká nan konkista komo un mishon sivilisadó.

Kolonisashonnan históriko
[editá | editá fuente]For di kuminsamentu di e promé milenio promé ku nos era, fuentenan skirbí griego i romano ta deskribí pueblonan ibériko. Sivilisashonnan mediteráneo tabata buska metalnan, spesialmente plata, oro, koper i stain, ku tabata abundante den sur di Iberia. E region aki tambe tabata situá stratégikamente na e krusada di rutanan Atlántiko i Mediteráneo.
Kolonisashon fenisio
[editá | editá fuente]Ekspanshon fenisio a intensifiká for di siglonan 9-8 promé ku nos era. Gadir (Cádiz) tabata tradishonalmente data na 1104 promé ku nos era, ounke arkeologia ta konfirmá strukturanan urbano di por lo ménos siglo 9 promé ku nos era. Otro kolonianan grandi a inkluí Malaka (Málaga), Abdera (Adra), i Sexi (Almuñécar). Pustnan di komersio mas chikitu a plama kantu di e kostanan di Mediteráneo i Atlántiko.
Fenisionan a introdusí industrianan nobo manera salu di piská, produkshon di garum i trahamentu di salu na gran eskala. Nan a ekspandé produkshon di serámika i posiblemente e kultivo di oleifi, yudando establesé e triada agrikultural mediteráneo. Komersio tabata basá inisialmente riba interkambio; moneda a wòrdu introdusí despues dor di e griegonan. Deskubrimentunan arkeológiko, manera alfarero di red-slip i artíkulonan di luho, ta mustra konekshonnan fuerte ku Mediteráneo oriental.
Kolonisashon griego
[editá | editá fuente]Kolonisashon griego tabata impulsá pa demanda di metal i preshon di poblashon. E promé kontaktonan griego ta registrá den siglo 7 promé ku nos era, ku mihó dokumentashon for di siglo 6. Kolonianan grandi a inkluí Emporion (Ampurias), Hemeroskopeion (Denia), i Akra Leuke (Alicante). Despues di e bataya di Alalia na 537 promé ku nos era, influensia griego a konsentrá riba e kosta ost, spesialmente Emporion i Rhode (Roses). Asentamentunan griego hopi bia tabata meskla ku poblashonnan indígena, kreando statnan híbrido, manera deskribí pa Strabo.
Kolonisashon di Kartago
[editá | editá fuente]Despues di e kaida di Tiro na 572 promé ku nos era, Kartago a tuma kontrol di asentamentunan fenisio. Influensia di Kartago a bira mas fuerte, afektando kultura Ibériko a traves di “Kastigashon”. Nan a introdusí kultonan religioso nobo, manera esun di Tanit, i a ekspandé kontrol riba mineria i agrikultura.
Ebusus (Ibiza), fundá na 653 promé ku nos era, a bira un base naval klave. Despues di a pèrdè Sisilia kontra Roma den e Promé Guera Púniko, Kartago a ekspandé teritorialmente na Iberia bou di e famia Barca. Na 227 promé ku nos era, Hasdrubal e Feria a funda Qart Hadasht (Cartagena), ku a bira e base púniko prinsipal. E Tratado di Ebro a dividí e esferanan di influensia romano i di kartago, pero protekshon romano di Saguntum na 219 promé ku nos era a kousa e konflikto ku a kondusí na konkista romano.
Hispania romano i e proseso di romanisá
[editá | editá fuente]Romanisashon na Hispania tabata un proseso gradual ku a sigui e konkista militar romano. El a transformá sosiedatnan indígena i a integrá nan den e sistema polítiko i atministrativo romano a traves di provinsianan, kolonianan i municipia. Romanisashon a bai hopi mas leu ku kontrol militar: e tabata enserá kambio kultural (akulturashon) i, spesialmente, kambio lingwístiko a traves di latinisashon. Latin a bira no solamente e idioma atministrativo sino tambe e idioma komun di bida diario, remplasando e hopi idiomanan pre-romano i fasilitando komunikashon i komersio.
Konkista di Hispania
[editá | editá fuente]E envolvimentu romano den e Península Ibériko a kuminsá na 218 promé ku nos era, ora e asedio di Saguntum a hustifiká e aterisahe romano na Ampurias durante e Segundo Guera Púniko. Miéntras ku Hannibal a krusa Alpen pa bringa na Italia, Hispania a bira un kampo di bataya klave. E kaptura di Cartagena na 209 P.E.K. a priva Kartago di su base prinsipal i a permití Scipio Africanus gana e lealtat di hopi lider indígena dor di liberá rehennan, un akto idealisá despues komo un ehèmpel di birtut romano.
Pa fin di siglo 3 P.E.C., Roma tabata kontrolá e áreanan ibériko mas desaroyá, ku tabata organisá den dos provinsia: Hispania Citerior i Hispania Ulterior. Romanisashon a progresá lihé aki pasobra e regionnan aki tabata wòrdu usá kaba pa tuma kontakto ku kolonisadónan mediteráneo. Influensianan kultural oriental a keda fuerte, i poblashonnan di orígen sirio, hudiu i púniko a sigui ta presente. Resistensia a sigui tuma lugá, manera e rebelion di Indibilis i Mandonio na 206 promé ku nos era.
Durante siglo 2 promé ku nos era, ekspanshon romano a move den e Meseta. E polítika romano tabata varia hopi, for di aliansa i tratadonan faborabel te na sklabitut i eksterminashon. Konflikto tabata mas grandi ku sosiedatnan ménos desaroyá, kaminda diferensianan kultural tabata mas fuerte. Gueranan grandi a inkluí e Guera di Lusitania dirigí pa Viriatus (147–139 promé ku nos era) i e Guera di Seltiberia, ku a terminá ku e destrukshon di Numantia (139–133 promé ku nos era) dor di Scipio Aemilianus. Roma tambe a kampaña kontra e Galesianonan (138–136 promé ku nos era), ounke áreanan nort di Riu Duero a keda instabil pa mas o ménos un siglo.
Gueranan sivil romano na Hispania
[editá | editá fuente]Despues di e kaida di Numantia, e ekspanshon teritorial a pokopoko, ku eksepshon di e konkista di e Islanan Balear (123–121 promé ku nos era). Sinembargo, Hispania a bira un etapa sentral pa gueranan sivil romano. Su rekursonan riku di mineria i agrikultura a generá rikesa enorme i belasting pisá, benefisiando ofisialnan romano i un élite indígena romanisante.
Un momentu klave tabata e otorgamentu di siudadania romano na e Turma Salluitana, kabaleria ibériko ku a bringa pa Pompeo Strabo (91–89 promé ku nos era). Esaki a yuda konstruí retnan di kliente di Pompeio den e region di Ebro. Pompeo e Grandi a sigui ku e politika aki i a funda Pompaelo (Pamplona). Otorgashon di siudadania a wòrdu legalisá dor di e Lex Gellia Cornelia (72 promé ku nos era), benefisiando famianan manera e Balbi di Gades.
E Guera Sertoriano (83–72 promé ku nos era) a sigui, durante kua Quintus Sertorius a establesé Osca (Huesca) komo un kapital rival i a funda un skol pa eduká elitenan lokal den kultura Greko-Romano. Julius Caesar despues a kampaña den nortwèst di Hispania (61-60 promé ku nos era), a trankilisá e Lusitanonan, i a renobá un stat Pax Iulia (Beja). Despues di a derotá e Pompeionan na Munda (45 P.E.K.), César a reorganisá e provinsianan hispano.
Gueranan di Cantabria
[editá | editá fuente]Entre 29 i 19 promé ku nos era, Roma a kompletá e konkista di e península a traves di e Gueranan di Cantabria. Emperador Augustus a residí personalmente na Tarraco pa mas ku dos aña, hasiendo esaki un sentro polítiko di e imperio, ounke e kampañanan tabata prinsipalmente dirigí pa Agripa. E resistensia di e kantabrionan i asturianonan tabata feros i prolongá. Episodionan legendario manera Corocotta òf e asedionan di Seru Vindio i Seru Medulio ta probablemente mitifikashonnan despues.
Apesar di nan derota, e regionnan nort aki tabata solamente levemente romanisá. Roma a mantené basenan militar permanente den statnan zuid di e Serunan di Cantabria, manera Lucus Augusti (Lugo), Asturica Augusta (Astorga) i Legio VII Gemina (León).
Imperio Haltu
[editá | editá fuente]Durante e Imperio Haltu, Romanisashon tabata sumamente eksitoso. E élite hispano-romano a bira kompletamente integrá den sosiedat romano, i den siglo 2 di nos era dos emperador a bini for di Hispania: Trajan i Adriano. Hispania tambe a produsí eskritornan importante, inkluyendo Seneca, Lucan, Quintilian, Martial, Columella i Pomponius Mela.
Religionnan indígena tradishonal a sigui, adorando deidadnan manera Epona, Ataecina, Lug i Neton, banda di e kulto imperial, ku a sirbi komo un elemento unifikante. Tèmpelnan pa e kulto imperial tabata eksistí den statnan manera Tarraco, Hispalis, Asturica Augusta, i Baelo Claudia.
Imperio Abou
[editá | editá fuente]For di e krísis di siglo 3 padilanti, bida urbano a baha i ruralisashon a oumentá, manera ta wòrdu demostrá dor di e plamamentu di villanan romano. Despues ku Caracalla a otorgá siudadania romano na tur habitante liber, siudadania a pèrdè su status privilegiá. Ofisinanan públiko a bira obligatorio i hereditario bou di e reformanan di Dioklesiano.
Algun region, spesialmente na Tarraconensis, a bira instabil debí na bagaudae—gruponan di katibu i kampesinonan ku a hui—ku ta reflehá krísis sosial i ekonómiko profundo i e transishon di sklabitut pa strukturanan feudal.
Kristianismo a aparesé trempan na Hispania pero a ekspandé desisivamente unabes ku el a haña sosten imperial. Emperador Teodosio I, posiblemente nasi na Coca of Italia, a hunga un papel grandi. Hispania a produsí figuranan kristian importante manera Papa Damaso I, Obispu Hosius di Cordoba, i historiadó Paulus Orosius. E tabata tambe e lugá di nasementu di e herehia di Prissilianismo. Hopi stat spañó despues a adoptá mártirnan di persekushonnan romano komo santu patrono, reflehando e herensia kristian profundo di Hispania romano.
Referensia
|

