Jump to content

Aragon

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Aragon
Region outónomo na  Spaña
Aragon
Divishon atministrativo
Koordinato  41°N 1°W / 41°N 1°W / 41; -1
Geografia
Área 47.719 km²
Poblashon 
Poblashon
(2024)
1.347.834 habitante
28,25 habitante/km²
Idioma  spañó, Aragonese, Katalan
Otro informashon
ISO 3166-2 ES-AR
Mapa di Aragon
Map
Imágen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Wèpsait ofisial
[Editá Wikidata] · [Manual]

Aragon ta un region outónomo di Spaña, situá den nortost di e Península Ibériko. El a wòrdu establesé komo tal na 1982, basá riba su derecho sivil regional i un trayektoria históriko ku ta data for di e antiguo Reino di Aragon, un komponente klave di e Korona di Aragon durante Edat Medio. Geográfikamente, e ta karakterisá pa un gran diversidat di paisahenan, ku ta frontera ku Fransia na nort kantu di e serunan di Pireneo i ta ekstendé pa sùit a traves di e Vaye di Ebro te na e serunan di e Sistema Ibériko.

E region ta kubri un área di aproksimadamente 47.720 kilometer kuadrá i tin un poblashon di mas ku 1.3 mion habitante. Atministrativamente, e ta organisá den tres provinsia: Hueska, Teruel i Zaragoza, e último ta e kapital di e komunidat. Un karakterístika demográfiko distintivo di Aragon ta su konsentrashon urbano haltu na Zaragoza, ku ta kontrastá ku áreanan rural ekstenso di densidat di poblashon abou, un fenómeno konosí komo “Spaña Bashi.”

Geografia i medio ambiente natural

[editá | editá fuente]

E paisahe di Aragon ta un di esnan mas brutu di Spaña, strukturá rònt di tres unidat prinsipal. Na nort ta subi e Pyrenees, kas di e puntanan mas haltu di e serunan, manera Aneto i Monte Perdido, i tambe ekosistemanan protehá di seru haltu denter di e Parke Nashonal Ordesa i Monte Perdido. Den e sentro ta situá e Depreshon di Ebro, un área plat i fértil dor di kua e riu mas voluminoso di e Península Ibériko ta kore, risibí numeroso afluentenan for di tur dos serunan. Pa sùit, e Sistema Ibériko ta presentá un paisahe di serunan i plateaunan ku altitudnan mas modesto, e punto mas haltu ta Monkayo.

Historia

[editá | editá fuente]

E identidat di Aragon a wòrdu formá durante e Rekonkista, ora ku e Kondado di Aragon tempran a wòrdu transformá den un reino den siglo 11 bou di Ramiro I. Su ekspanshon den direkshon sùit a pèrmití e konkista di statnan stratégiko manera Zaragoza na 1118. Siguientemente, e union dinástiko ku e Kondado di Barlose a duna e Korona di Aragona un poder mediteráneo di promé klase. Ku e Dekretonan di Nueva Planta na kuminsamentu di siglo 18, Aragon a pèrdè su propio institushonnan i fueros (kartanan di derecho i privilegionan), ku lo no a wòrdu rekuperá outónomo te ku e Transishon Spañó ku aprobashon di su Statuto di Outonomia.

Struktura ekonómiko

[editá | editá fuente]

Histórikamente dependiente di agrikultura i krio di bestia, e ekonomia di Aragon a pasa den un transformashon profundo durante siglo 20. Aktualmente, e sektor di servisio ta liderá e ekonomia, sigui pa un sektor industrial robusto konsentrá prinsipalmente den e área metropolitano di Zaragoza. E industria di outo ta destaká, ku su fasilidatnan logístiko grandi, meskos ku energia renobá, probechando e potensial di bientu i solar di e stepa Aragones. Ademas, turismo di sneu den Pirineo i turismo kultural i Mudéjar ta representá fuentenan klave di entrada pa e provinsianan di Hueska i Teruel.

Herensia kultural i lingwístiko

[editá | editá fuente]

Aragon ta gaba ku un herensia artístiko remarkabel, mas notabelmente arte Mudéjar di Aragon, deklará un Sitio di Herensia Mundial pa UNESCO. E estilo aki, un produkto di e konvivensia di kulturanan kristian i islamiko, ta bisto den e torennan i daknan di misa i katedralnan. Lingwístikamente, e spañó ta e idioma ofisial i predominante, pero e region ta rekonosé i protehá otro idiomanan den nan áreanan di orígen: aragonés, papia den vários vaye di Pireneo, i katalan, usá den e parti ost di e region.

Organisashon polítiko i sosial

[editá | editá fuente]

E sistema di gobièrnu outónomo ta organisá pa medio di e Konseho General di Aragon, ku ta ehersé poder ehekutivo, i e Cortes di Aragon, ku ta representá poder legislativo. Un elemento úniko di su sistema hurídiko ta e Justicia de Aragón (Hustisia di Aragon), un institushon históriko dediká na defendé derechonan di siudadanonan kontra potensial abusunan dor di e atministrashon. Sosialmente, e region ta selebrá 23 di aprel komo su dia nashonal, koinsidendo ku e dia di fiesta di San Jorge, e santu patrono di e teritorio for di tempu medieval.