Jump to content

Autonomia

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E articulo aki ta uza ortografia di Papiamento. Lo aprecia si por mantene e articulo aki na estilo di Papiamento.
autonomia
Supkategoria difreedom of action Editá
Lo kontrario diheteronomy Editá

Autonomia of autodeterminacion, tambe autogobernacion (politico) of independencia moral (individual), ta e libertad y habilidad di un entidad, por ehempel un individuo, organisacion of nacion, pa tuma desicionnan independientemente, sin uzo di forsa aheno. E concepto ta aparece den contextonan politico, huridico, filosofico, medico, moral y psicologico. Tambe ta mira ampliacion di e concepto di autonomia door di su uzo figurativo den tecnologia, fisiologia y arte visual.

Lo contrario di independencia individual of moral a wordo yama heteronomia door di e filosofo Aleman Immanuel Kant: un falta di libertad di boluntad cu ta para den caminda di desaroyo individual.

Etimologia

[editá | editá fuente]

E termino (Hulandes: autonomie; Ingles: autonomy) ta deriva for di e neologismo (1751) αυτονομία: autonomia < αυτόνομος (1751) autónomos, cu ta nifica "goberna pa su mes leynan", for di e palabranan Griego Antiguo αυτος (autos, ‘mes mes’) i νόμος (nomos, ‘ley’).

Den politica y ley constitucional

[editá | editá fuente]

Den politica y derecho constitucional, autonomia ta mescos cu autodeterminacion politico: un autoridad independiente pa tuma desicion y pasa legislacion. Tur estado nacional ta, pa definicion, autonomo of soberano.

Dentro di un estado, e autonomia administrativo di e varios partinan di e pais ta directamente relaciona cu e grado di decentralisacion: mas decentralisa un pais ta, mas autonomo e entidadnan constituyente ta for di e gobierno central.

Den un estado unitario, tur desicion importante ta wordo tuma den e kapital; por ehempel Francia tradicionalmente tabata un pais cu un gobierno hopi centralisa.

E estado unitario ta contra di e confederacion of federacion di estadonan, manera e ex-Confederacion Aleman, un colaboracion entre estadonan cu a uni den un estado, den cual menos asunto posibel ta wordo regla centralmente. Entre e dos extremonan aki ta situa e estado federal, por ehempel Alemania di awendia. E grado di autonomia di e varios partinan di e pais denter di un estado ta parcialmente relaciona cu su historia, cultura y composicion etnico. Por ehempel, e islanan di Sicilia y Sardinia den Italia tin mas autonomia cu otro regionnan di e pais, cu generalmente ta wordo goberna den un manera mas centralisa.

Firmantenan di Statuut pa Reino Hulandes (1954)

Autonomia den Caribe Hulandes

[editá | editá fuente]

Den cuadro di Caribe Hulandes, autonomia ta referi na e relacion constitucional cu e islanan ta mantene cu Reino Hulandes. E tres pais autonomo denter di Reino, Aruba, Corsou y Sint Maarten, ta gosa di un grado halto di autonomia interno. Aruba a haya su status autonomo separa (conoci como 'Status Aparte') dia 1 di januari 1986, mientras Corsou y Sint Maarten a bira paisnan autonomo despues di e disolucion di Antia Hulandes dia 10 di october 2010.[1] Nan autonomia ta wordo goberna door di e Statuut pa Reino Hulandes (Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden, 1954), un documento cu ta funciona como un cuadro constitucional pa Reino.[2]

Conforme e Statuut, cada pais autonomo tin su propio constitucion, gobierno, parlamento y sistema huridico. Sinembargo, asuntonan relaciona cu defensa, nacionalidad, y relacionnan exterior ta wordo atendi na nivel di Reino.

Autonomia condicional

[editá | editá fuente]

Durante e pandemia di COVID-19, e tensionnan entorno e condicionnan pa yudansa financiero a trece na claridad e limitacionnan di autonomia riba nivel practico. Segun historiado Gert Oostindie, e paisnan di Caribe Hulandes ta enfrenta un “autonomia condicional” cu dependencia structural riba varios tereno, incluso den termino di soberania y gobernacion interno.[3]. E termino “autonomia condicional” ta capta e paradox di soberania interno formal cu ta wordo mina pa dependencianan practico, particularmente ora sosten financiero ta condiciona na aprobacion externo.

Autonomia bou di Statuut pa Reino Hulandes
TeritorioStatusNivel di autonomiaAsuntonan na nivel di Reino
 Arubapais autonomo desde 1986autogobernacion interno completodefensa, nacionalidad, relacionnan exterior
 Kòrsoupais autonomo desde 2010autogobernacion interno completodefensa, nacionalidad, relacionnan exterior
Sint Maartenpais autonomo desde 2010autogobernacion interno completodefensa, nacionalidad, relacionnan exterior
Boneiro, Sint Eustatius, Sabaentidad publico special (Hulanda)gobernacion local, autonomia limitalegislacion Hulandes aplicabel, supervisa pa gobierno Hulandes