Jump to content

Desaster di 1898

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.

Desaster di '98 ta e termino ku ta definí e krísis nashonal ku Spaña a sufri despues di su derota den e Guera Spañó-Merikano, ku a resultá den e pèrdida definitivo di su último provinsianan den eksterior: Kuba, Puerto Riko, Filipinas i Guam. E evento aki no solamente a representá e fin di e Imperio Spañó, ku tabata ekstendé rònt mundu for di 1492, pero tambe a desenkadená un agitashon sosial, polítiko i kultural profundo denter di e Península Ibériko.

Kontrali na otro krísisnan militar, e “Desaster” a wòrdu persepí pa opinion públiko spañó komo un síntoma di e dekadensia terminal di e sistema di Restaurashon. E derota militar kontra un poder emergente manera Merka a destaká e isolashon internashonal di Spaña i e obsolesensia di su strukturanan militar i atministrativo, dunando lugá na un periodo di introspekshon i outokrítika konosí komo Regenerashonismo.

Antesedente i guera

[editá | editá fuente]

E orígen di e desaster ta sinta den e movementunan di independensia di e kolonianan, partikularmente e guera sangriento ku a kuminsá na Kuba na 1895 i e rebelion filipino di 1896. E inabilidat di e gobièrnu spañó pa pasifiká e teritorionan pa medionan polítiko òf militar a kondusí na un guera di atrito. E situashon a tuma un buèlta radikal ku e entrada di Merka den e konflikto despues di e eksploshon di e bapor di guera Maine den haf di Havana na 1898. E gobièrnu di Merka, ku tabatin interesnan ekonómiko signifikante den e region, a usa e insidente komo un preteksto pa deklará guera kontra un Spaña agotá i teknológikamente inferior.

Kolapso naval i Tratado di Paris

[editá | editá fuente]

E guera a wòrdu disidí lihé riba laman, kaminda e superioridat di e Marina di Merka tabata apsoluto. E flotanan spañó a wòrdu anikilá den e batayanan di Cavite (Filipinas) i Santiago de Cuba, lagando e trupanan di tera isolá i sin suministro. Dilanti di e imposibilidat di sigui ku e lucha, e gobièrnu spañó a wòrdu forsá pa firma e Tratado di Paris na desèmber 1898. Pa medio di e akuerdo aki, Spaña a sede Puerto Riko, Guam i Filipinas na Merka, miéntras ku Kuba a haña independensia bou di tutela merikano. Djis despues, na 1899, Spaña a bende e restu di su poseshonnan den Pasífiko na e Imperio Aleman, kabando asina su presensia na Oseania.

Impakto sosial i oumento di regenerashonismo

[editá | editá fuente]

Apesar di e magnitut di e pèrdida teritorial, e regreso di e sòldánan derotá i heridá a kousa un trauma sosial mas grandi ku e pèrdida ekonómiko inmediato. Sosiedat spañó a eksperensiá un sintimentu di humiashon ku a wòrdu kanalisá pa intelektualnan i polítikonan pa medio di Regenerashonismo. Liderá pa figuranan manera Joaquín Costa, e pensadónan aki a defendé un modernisashon radikal di e pais, resumí den e lema “kuminda i edukashon.” E meta tabata pa eradiká analfabetismo, bosismo polítiko i korupshon, ku, segun nan evaluashon, a hiba e nashon na rand di kolapso.

Konsekuensianan polítiko i e Generashon 98

[editá | editá fuente]

Den e esfera polítiko, e Desaster di ’98 no a baha mesora e sistema di Restaurashon, pero el a inisiá su eroshon pokopoko. E partidonan dinástiko a pèrdè prestigio, miéntras ku movementunan nashonalista na Katalunia i Pais Vasco a haña forsa, keriendo ku e gobièrnu sentral tabata inkapas pa defendé interesnan nashonal. Riba e frente kultural, e asina yamá Generashon di 98 a surgi, un grupo di eskritornan inkluyendo Unamuno, Pío Baroja, i Machado, ku a eksplorá identidat spañó i e “problema spañó” a traves di literatura imbuí ku pesimismo i un amor profundo pa e paisahe kastiliano komo e esensia di e nashon.