Erosion
Erosion ta un proceso geologico caminda material di tera ta disolvi y transporta como particula pa forsanan natural, manera biento of awa.[1]
Un proceso similar ta e proceso di dilapida (Hulandes: verweren), kaminda e material subsuelo ta desintegra (den forma fisico of kimico) sin necesariamento wordo traslada. Fisicamente, por ehempel, si awa sipel durante dia den scheurnan di un baranka, y despues anochi e ta vries y expande, esaki ta causa cu e piedra ta degrada den pidanan mas chikito.[2] Erosion ta lo contrario di depositamento, e proceso geologico den cua material di tera ta wordo deposita (of acumula) riba superficie di Tera. E material transporta ta yama sedimento.[1]
Erosion ta tuma luga pa medio di awa likido, biento, of ijs (usualmente como un gletsjer).[1] Den areanan seco, biento (yen di stof) ta zorg pa erosion di biento, caminda santo y particula ta wordo geblaas. Den areanan muha, awasero y riu por lastra bay cu material pa destancianan largo. Gletsjer, cu ta schuif pocopoco over di tera, ta lastra bay cu tur cos for di klei fini pa barancanan di piedra, den un proceso conoci como erosion glacial.[2]
Procesonan fisico
[editá | editá fuente]Erosion fisico ta describi e proceso di cambio pa cu propiedadnan fisico sin cambia e composicion kimico di piedra. Erosion fisico mayoria di biaha ta causa barancanan bira mas chikito of suave. Avalancha di tera, y otro formanan di movecion di masa, ta asocia cu e proceso fisico di dilapida. E procesonan aki ta causa baranca pa los y desentegra durante loramento for di bahadanan.[1]
Crecemento di mata tambe por contribui na erosion fisico den un proceso cu yama bioerosion. Mata ta desentegra material di tera como cu nan ta saca raiz y por crea kraak y aperaturanan den baranca. IJs y awa likido tambe por contribui na erosion fisico como cu nan movecion ta forsa baranca pa bots den otro of baster for di otro.[1]
Erosion di awa
[editá | editá fuente]Awasero, riu, inundacion, lago, y ocean ta gradualmente spula sedimento. Presipitacion ta causa cuater forma di erosion di tera:[1]
- Erosion di spart: e impacto di gota di awasero, cu por dispersa particulanan chikito cu un destancia di 0,6 meter.
- Sheet-erosion: erosion causa pa drenahe superficial.
- Erosion di kep:
- Rill: como cu drenahe ta desaroya den un stroom discreto (rill).
- Rooi: ta traslada particulanan di tera pa corto tempo, por ehempel durante presepitacion. Un rooi ta aparece como vayenan chikito durante temporada di secura. Abismo Visrivier den Namibia ta e abismo mas grandi den Africa y un producto di erosion di vaye.[1]

E ocean tambe ta hunga un rol den erosion. Erosion di costa por completamente cambia e forma pa cu liña di costa, cual tin consecuencia pa cu ecosistema y regionnan costero. E forsa di olanan di lama tambe ta eroshona klip, cual ta restulta den diferente paisahe di costa. Erosion por, por ehempel, bora buraco di cua cuebanan ta forma. Ora awa kibra pasa door di e parti patras di e cueba, e ta crea un boog. Debi na movemento di ola persistente, e dak di un boog asina por cay, cual unicamente pilarnan di piedra ta sobra.[1]
| Fuente, nota i/òf referensia |