Jump to content

Estoniano (idioma)

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Estoniano (idioma)
eesti keel
Estoniano (idioma)
Utilisá na
Lista pais
Nativo pa 
Lista pais
Usuario Total: 1.251.770 (2022)
Famia 
lingwístiko
 
Uralik
Álfabèt  alfabèt latin
Státus ofisial
Ofisial na 
Lista pais
Regulá pa Instituto di Idioma estoniano / Eesti Keele Instituut
Kódigo
ISO 639-1 et
ISO 639-2 est
ISO 639-3 est
Glottolog esto1258
Área di idioma esoniano
 idioma minoritario
Un oradó di estoniano (idioma)
Imágen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
[Editá Wikidata] · [Manual]

Estoniano (eesti keel ) ta un idioma finlandes i e idioma ofisial di Estonia. E ta skirbí den e eskritura latin i ta e prome idioma pa mayoria di e poblashon di e pais. Estoniano tambe ta un di e idiomanan ofisial di Union Oropeo. Estoniano ta papiá pa mas o ménos 1,1 mion hende, kua mas o ménos 992 mil ta papiadó nativo.

Klasifikashon

[editá | editá fuente]

Estoniano ta pertenesé na e rama finlandes (tambe konosí komo finlandes baltiko) di famia lingwístiko uraliko (tambe konosí komo finlandes-ugriko). Otro idiomanan finlandes ta inkluí finlandes, i tambe vários idioma menasá papiá rònt di laman baltiko i nortwèst di Rusia. Estoniano ta klasifiká komo un idioma sur finlandes i ta e di dos idioma mas papiá denter idiomanan finlandes.

Ademas di finlandes, húngaro, i maltes, estoniano ta un di solamente kuater idioma ofisial di Union oropeo ku no ta indo-oropeo.

Pa loke ta trata morfologia linwístiko, estoniano ta prinsipalmente un idioma aglutinativo, loke ta nifiká ku informashon gramatikal hopi bia ta wòrdu ekspresá dor di agrega sufiho na palabranan. Ku tempo hopi zonido pa ku terminashon di palabra a disparsé. Komo resultado, e sistema di inflekshon a bira mas fushoná, spesialmente ku sustantivo i athetivo, kaminda un solo terminsashon por ekspresá múltiple nifikashon gramatikal simultáneamente. Histórikamente, estoniano ta mustra un transishon di un struktura mas aglutinativo pa un struktura mas fushoná, resultando den un sistema kompleho di formanan di palabra.

E òrdu di palabra ta konsiderablemente mas fleksibel ku na ingles, pero e òrdu básiko ta suheto–verbo–obheto (SVO).

Dialèkt

[editá | editá fuente]

Dialèkt estoniano ta tradishonalmente dividí den dos grupo prinsipal: nort i sùit. E gruponan aki ta asosiá histórkamente ku e siudatnan di Tallinn pa nort i Tartu pa sùit. Ademas di un dialèkt kirderanniku distinto, e dialèk kostal nortost di Estonia.

Dialéktnan nort estoniano (na kuminsamentu di siglo binti)
Dialéktnan sur estoniano (na kuminsamentu di siglo binti)

E grupo nort ta inkluí keskmurre (dialèkt sentral), ku ta forma e base di idioma standart; läänemurre (dialèkt oksidental), papiá prinsipalmente na Lääne i Pärnu; saarte murre (dialèkt insular) di Saaremaa, Hiuma, Muhu i Kihnu; i idamurre (dialèkt oriantal), papiá kant'i e kosta nortwèst di lago Peipus.

Un karakterístika fonétiko notabel di e dialèkt di Saaremaa ta e ousensia di e vokal õ. E karakterístika aki a wòrdu konmemora, na 2020, den un forma humorístiko ku un monumento di sinku meter, markando e "frontera" entre e vokalnan õ i ö.

Borchi di parokia bilingual estoniano-võro (maron).

Sur estoniano ta inkluí e variedatnan di tartu, mulgi, võro i seto. Tin bia esakinan ta wòrdu deskribí komo dialèkt di sur estoniano òf tin bia komo idiomanan separá. E distinshon entre seto i võro ta basá ménos rina diferensianan lingwístiko i mas riba faktornan kultural, inkluso tradishon i denominashon kristian.

Bokabulario

[editá | editá fuente]

Kompará ku otro idiomanan finlandes-ugriko, estoniano a fia un gran kantidat di palabra for di altu-aleman i baho-aleman, prinsipalmente debí na e influensia di e Òrdu Teutoniko, i e siguida dominio aleman den e region baltiko. Ehèmpel di esaki ta, entre otro, riik "estado" (komp. finlandes valtakunta), müts "muts" (komp. finlandes lakki òf myssy < sueko mössa ~ aleman mütze), käärid "skèr" (komp. finlandes sakset), y vürts "speserei" (komp. finlandes mauste). Otro palabranan fiá for di aleman ta inkluí komposishonnan, manera reisibüroo i reklaamibüroo. E ta kalkulá ku mas o ménos 2.000 palabra ta fia for di aleman. Tambe tin mas o ménos 350 palabra fiá for di ruso, manera pirukad (komp. ruso пирожки).

Meskos ku den algun idioma romániko, manera spañó i portugues, un klùster inisial "st" no ta típiko estoniano. Den palabranan fiá, e klùster aki tabata tradishonalmente adaptá na e fonotaktika (rama den fonologia) estoniano. Por ehèmpel, tool "stul" (baho-aleman stohl), tikk "taki" (ingles stick), tudeng "studiante" (aleman student), i torm "tormenta" (baho-aleman storm). Sinembargo, ku e fluho kresiente di vokabulario stranhero, e adaptashon aki a bira ménos konsistente (p.e., staadion i staap).

Den kaso di palabranan fiá i for di idioma stranhero, e zonidonan "b", "d", i "g" ta remplasá pa "p", "t", i "k" na kuminsamentu di e palabra. Por ehèmpel, pruukima (baho-aleman bruken), püksid "karson" (baho-aleman büx), kips "gips" (aleman gips). Aparte di kambionan aki na kuminsamentu di palabra, e "f" tabata wòrdu remplasá pa "hv". Por ehèmpel, krahv "konde" (aleman graf) i kohv "kòfi" (baho aleman koffe). Den estoniano moderno, sinembargo, e sekuensia "hv" hopi bia ta wòrdu pronunsiá komo [f].