Jump to content

Eukaryota

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E articulo aki ta uza ortografia di Papiamento. Lo aprecia si por mantene e articulo aki na estilo di Papiamento.
Eukaryota
Eukaryota
Dominio
Eukaryota
Whittaker & Margulis, 1978
Supergrupo y reino
  • Amorphea
    • Amoebozoa
    • Opisthokonta
      (fungi y animal)
  • SAR
    • Chromista
    • Alveolata
    • Rhizaria
  • Archaeplastida
    (mata y alga)
Sinonimo
Imagen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Eukaryota riba Wikispecies Wikispecies
[Edita Wikidata] · [Manual]

Eukaryota of Eukarya ta un di e tres dominio den cua ciencia biologico actual ta clasifica bida. Nan celnan ta contene un nucleo celular y ta relativamente compleho den structura. Eukaryota ta inclui tur animal, mata, fungi (beskem), alga, y hopi otro organismo unicelular. E otro dos dominio ta bacteria (e dominio mas grandi) y Archaea. Como cu esakinan no tin un nucleo celular, ta wordo referi na nan colectivamente como prokaryota.

Aunke eukaryota ta representa solamente un fraccion chikito di e cantidad total di organismo na Tera, nan tamaño celular mas grandi y complexidad ta resulta den un biomasa combina cu ta mucho mas grandi cu esun di prokaryotanan.

Clasificacion y evolucion

[editá | editá fuente]

Historia di clasificacion

[editá | editá fuente]

Ya caba for di antiguedad, animal y mata tabata wordo considera como dos grupo taxonomico separa, incluso pa e filosofo Aristoteles. Den siglo diesocho, Carl Linnaeus a duna e gruponan aki un rango taxonomico oficial: e reino. El a clasifica fungi cu mata, cu algun reserva, pero pronto a bira cla cu nan tabata merece nan propio reino. E prome eukaryota unicelular descubri a wordo clasifica inicialemte cu mata of animal.

Na 1818, e biologo aleman George Goldfuss a introduci e termino protozoa pa organismonan microscopico, manera Ciliophora. Despues, otro eukaryota unicelular tambe a wordo inclui den e grupo aki. Na 1866, Ernst Haeckel a duna e organismonan aki nan propio reino, Protista. Asina el a propone un clasificacion unda eukaryota a wordo dividi den cuater reino: Protista, Plantae, Fungi, y Animalia. E clasificion bieu aki a keda na uzo bou di biologonan pa hopi tempo.

Eukaryota unicelular a wordo agrupa huntu principalmente pa motibo di nan structura celular simpel, cu ta parce primitivo compara cu organismonan multicelular. Ta te cu e binida di secuanciamento di DNA cu e berdadero relacion a bira cla. Esaki a conduci na 1990 na un sistema den cua tur forma di bida a wordo dividi den tres dominio, un division proponi entre otro pa Carl Woese. Den e sistema aki, tur eukaryota a wordo poni den e dominio Eucarya. Na 1996, e biologo di evolucion Lynn Margulis a propone pa adheri e nombernan di dominio y reinonan cu nan origen endosymbiotico. El a introduci e termino Eukarya.

Eukaryota a aparece aproximadamente 2,2 biyon aña pasa, durante e Proterozoico. Un paso clave den nan evolucion tabata e surgimento di mitochondria y chloroplast, ambos ta e resultado di endosymbiose. E fossielnan mas bieu conoci di eukaryota, plankton multicelular, ta mas o menos 2,1 biyon aña bieu.

E grupo mas abundante na especie denter di e eukaryotanan ta organismonan unicelular, colectivamente referi como Protista. Hunto cu Protista, practicamente tur organismo multicelular ta pertenece na e dominio eukaryota.

Eukaryota por produci asexualmente a base di mitosis, of sexualmente a base di meiosis y e fusion di gameetnan (cel sexual).

Eukaryota versus prokaryota

[editá | editá fuente]

Eukaryota tin un structura celular diferente cu prokaryota (e organismonan cu ta pertenece na e otro dominionan). Celnan eukaryota ta parti den compartimento: nan tin structuranan interno rondona pa un membrana. Ehempelnan ta inclui e nucleo, aparato di Golgi, mitochondria, y plastide. E presencia di un nucleo ta e rekesito minimo pa un organismo por wordo considera eukaryota.

Pa comperacion, eukayota ta parce un tipo di hibrido di diferente organismo (chimera). Nan evolucion a tuma luga no solamente a base di e procesonan usual di Darwin, manera mutacion y seleccion natural, pero probablemente a base di otro procesonan tambe. Ehempelnan ta inclui endosymbiosis, transferencia genetico endosymbiotico (EGT), fusion di cel, y transferencia horizontal genetico (HGT). Procesonan asina por a resulata den gran avance di evolucion, en bes di djis cambionan gradual. E transicion (of avance) mas clave den evolcion tabata probablemente di organismo unicelular prokaryota pa organismo unicelular eukaryota.

Caracteristica

[editá | editá fuente]

Celnan eukaryota ta mas grandi y compleho cu celnan prokaryota. E diferencia principal ta e presencia di un nucleo. Den e nucleo aki, DNA ta warda y rondona pa un membrana. Eukaryota tambe tin varios organel: structuranan interno cu funcionnan specifico. Ehempelnan ta inclui e nucleo, e aparato di Golgi, mitochondria, y plastide. E cytoskelet, componi di microtubulo, microfilament, y filamentnan intermediario, ta determina e forma y organisacion interno di e cel.

Membrana interno y vesikel

[editá | editá fuente]
Seccion di un cel eukaryota cu ta ilustra e sistema endomembrana interno.

E nucleo ta rondona pa un membrana dobel cu porio cu ta permiti transporte di substancia. Den e nucleo, DNA ta wordo distribui entre e chromosomnan. Rond di e nucleo tin e reticulo endoplasmatico (RE), un ret di membrana. E RE brutu, cerca di e nucleo, ta contene ribosomnan cu ta produci proteina. E RE suave, mas leu for di e nucleo tin otro funcion, manera procesa y transporta substancianan.

E aparato di Golgi ta procesa e productonan di RE y ta transporta nan pa otro parti di cel. E ta generalmente componi di membrananan (vesikel) plat staca. E stapelnan aki di vesikel cu ta contene proteina ta yama dictyosom.

Celnan eukaryota ta posee structuranan forma pa membrana, colectivamente yama e sistema endomembrana. Debi na desconexion di e membrananan, por forma tin biaha blaasnan chikito, cu ta wordo yama vesikel of vacuol. Celnan ta absorba substancia via endocytosis, caminda membrana celular ta rondona un substancia y ta forma un vesikel.