Jump to content

Fosil

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E articulo aki ta uza ortografia di Papiamento. Lo aprecia si por mantene e articulo aki na estilo di Papiamento.
Fosil
Fosil di kokolishi na Rooi Taki, Aruba
Fosil di un impreshon na Rincon Beach na San Nicolas

Fosil ta e restu i spornan di aktividat di organismo antaño. E restunan aki ta konserbá prinsipalmente den piedra sedimentario i por a pasa dor di kambionan den nan komposishon kímiko (diagenese) òf deformashon físiko di intensidat variabel (metamorfismo dinámiko).

E siensia ku ta studia fosil ta paleontologia. Denter di e disiplina aki, vários ramo ta wòrdu distinguí, entre otro paleobiologia kua ta analisá organismo antaño konosí solamente a base di nan restunan fosilisá; biokronologia kua ta studia ki ora organismonan tabata na bida; i tafonomia ta trata ku e prosesonan di fosilisashon.

Distribushon

[editá | editá fuente]
Formashon di fosil na kalichi di Solnhofen

Tin área riba Tera partikularmente konosí pa nan abundansia i kalidat di fosil. Ehèmepelnan ta inkluí Burgess Shale na Columbia-britániko (Canada), kalichi di Solnhofener (Alemania), i e kapanan di piedra riku na dinosouro na Patagonia.

Na Spaña, sitionan notabel ta inkluí Atapuerca, un compleho klave di Pleistosén ku numeroso fosil di Hominidae, i Las Hoyas konosí pa fosil di paranan antaño, maner Iberomesornis. Sitionan ku ta permití konserbashon eksepshonal di restunan, den algun kaso asta konserbashon di tehido moli, ta konosí komo Lagerstätten (aleman pa "depósito").

Tipo di fosil

[editá | editá fuente]

E fosilnan mas bieu konosí ta stromatolit, strukturanan di piedra formá pa yobida di kalsiokarbonat debí na aktividat di bakteria. Por ehèmpel, e formashon di Gunflint ta kontené un abundansia di mikrofosil generalmente konsiderá komo restunan di mikrobio.

Tin hopi tipo di fosil. Esun mas komun ta e restunan di Ammonoidea, sòldachi, òf otro partinan duru ku a bira piedra. Hopi fosil ta konserbá e struktura original den detaye, asta na nivel mokroskopiko, pasobra poro i espasionan chikitu ta yená ku mineral.

Fosil di Ammonoidea

Den otro kasonan, e material original ta disolvé kompletamente. E impreshon ku a keda den baranka por ta yená ku otro material, kua ta forma un malchi of un kopia di e organismo. Si e kavidat keda bashi, paleontologo por yena esaki ku pleiser òf otro supstansia pa rekonstruí e forma original.

For di un puntu di bista práktiko, fosil ta wòrdu klasifiká a base di nan tamaño:

  • Nanofosil (visibel ku mikroskop elektróniko)
  • Mikrofosil (visibel ku mikroslop óptiko)
  • Makrofosil (visibel ku wowo sunú)
Tronkon fosilisá di Araucarioxylon arizonicum. E materialnan original a wòrdu reemplasa pa otro mineralnan, sin pèrdida di e struktura.

Fosil generalmente ta konserbá solamente e partinan duru di bestia òf mata, manera tronkon, kokolishi òf wesu. Sinembargo, bou di sirkunstansianan eksepshonal, algun parti moli tambe por wòrdu konserbá, partikularmente ora un organismo ta wòrdu derá rápidamente den sedimento sin zürstof. Ehèmpel notabel ta e mamut ku ta wòrdu hañá den tera permanentemente gefris, di kua algun ta kontené tehido moli bon konserbá.

Pa konvenshon, fosilnan ta wòrdu konsiderá e restunan di organismo ku a biba te na fin di e último edat di eis den periodo Kuaternario, aproksimadamente 13.000 aña pasá. Restunan mas resien, ku ta data di temporadanan históriko (neolitiko òf edat di metal), ta wòrdu yamá supfosil.

Finalmente, ta konsiderá tambe e supstansianan kímiko inkluí den sedimento ku ta indiká e eksistensia di sierto organismo ku tabata poseé òf a produsí nan eksklusivamente. Esakinan ta representá e límite ekstremo di e noshon di un fosil (markadó biológiko òf fosilnan kímiko).

Leim fosil

[editá | editá fuente]
Vruminga den amber (Colombia)
Leptofoenus pittfieldae den amber (Repúblika Dominikano)

Amber (leim fosil òf harpeis fosil) ta un polímer natural ku ta wòrdu hañá den diferente kapa di piedra rònt di mundu, asta den área ártiko. E ta e leim fosilisa di palunan di mata algun mion aña bieu. E ta aparesé komo piedranan hél.

Fosil di insekto i otro bestianan chikitu pegá i kubrí pa e leim por wòrdu hañá den amber.

Fosil di pisca di genero aipichthys.
Marka di pia na White Sands (New Mexico)