Jump to content

Frankismo

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.

E diktadura di Francisco Franco, tambe konosí komo e régimen frankista, tabata e periodo den historia spañó contemporáneo korespondiente na e ehersisio di outoridat polítiko apsoluto dor di general Francisco Franco. E sistema aki a kuminsá tuma forma durante e Guera Sivil (1936-1939) i a dura te na morto di e diktador na novèmber 1975. E régimen a wòrdu definí pa su karakter outoritario, nashonalista i ultrakatóliko, suprimiendo e òrdu konstitushonal di e Segundo Repúblika i prohibiendo e eksistensia di partidonan polítiko i sindikatonan laboral.

Pa kasi kuarenta aña, frankismo no tabata un sistema státiko, pero mas bien a pasa den un evolushon marká pa e konteksto internashonal i nesesidatnan ekonómiko. El a bai di isolashon total i outarkia ekonómiko despues di Dos Guera Mundial pa un fase di apertura i kresementu industrial rápido for di añanan 1960 padilanti, semper manteniendo e konsentrashon di poder den e figura di e Caudillo.

Fundashonnan ideológiko i represhon institushonal

[editá | editá fuente]

E régimen tabata basá riba loke tabata wòrdu yamá “Katolisismo Nashonal”, un amalgama ideológiko ku a kombiná tradishonalismo monárkiko, e fasismo di Falange, i e influensia predominante di Iglesia Katóliko den bida públiko i edukativo. For di su inisio, e Estado a implementá un aparato represivo sistemátiko ku e meta pa eliminá kualke vestigio di oposishon liberal, sosialista, komunista òf anarkista. E represhon aki no tabata solamente físiko i penal, pero tambe kultural i lingwístiko, prohibiendo e uso públiko di idiomanan ko-ofisial i promoviendo un vishon unitario i sentralista di identidat spañó.

E periodo di autarkia i isolashon eksterno

[editá | editá fuente]

Durante añanan 1940 i gran parti di añanan 1950, Spaña a eksperensiá un periodo di difikultat ekonómiko ekstremo konosí komo outarkia. Bou di e modelo aki, e régimen a buska pa logra outosufisiensia nashonal dor di limitá importashon i nashonalisá sektornan stratégiko. E resultado tabata stagnashon prolongá, rashonamentu di kuminda, i un merkado pretu floresiente. Internashonalmente, e sosten di Franco na e podernan di Axis durante di Dos Guera Mundial a kondená Spaña na isolashon diplomátiko, un situashon ku solamente a kuminsá kambia ku inisio di e Guera Friu, ora ku Merka a mira e anti-komunismo di Franco komo un aliado stratégiko.

Desaroyo i kambio sosial

[editá | editá fuente]
E bishita di presidente merikano Dwight Eisenhower na Spaña na 1959 ta wòrdu konsiderá e símbolo di e fin di e isolashon internashonal di e Frankismo.[1]

Na fin di añanan 1950, e frakaso di outarkia a obligá e régimen pa adoptá e Plan di Stabilisashon di 1959. Liderá pa teknokratanan ligá na Opus Dei, e kambio ekonómiko aki a liberalisá komersio i a fasilitá e fluho di kapital stranhero. E añanan 1960 a presensiá e “milager ekonómiko spañó,” karakterisá pa un boom den turismo, e migrashon masal di trahadónan rural pa statnan industrial, i e surgimentu di un klase media nobo. Ounke kòntròl polítiko a keda apsoluto, e kambionan ekonómiko aki a transformá e struktura sosial di Spaña, hasiendo esaki mas urbano i konektá ku tendensianan Oropeo.

Krísis i kansansio di e Régimen

[editá | editá fuente]

E último añanan di e diktadura tabata marká pa oumento di konflikto interno i e salú di e diktador ku tabata menguando. E surgimentu di un movementu laboral klandestino organisá, protestanan di universidat, i e oumento di terorismo di ETA a menasá e stabilidat di e sistema. E asesinato di Promé Minister Luis Carrero Blanco na 1973 a dal un sla krítiko na e elementonan mas ankrá di frankismo. Finalmente, despues di morto di Franco dia 20 di novèmber 1975, e pais a kuminsá un proseso kompleho di desmantelá e strukturanan diktatorial, habriendo kaminda pa e transishon demokrátiko.