Jump to content

Guera Sivil Spañó

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Guera Sivil Spañó
Guera Sivil Spañó
Fecha  18 yüli 1936  1 aprel 1939
Lugá  Península Ibériko
Imágennan riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
[Editá Wikidata] · [Manual]

E Guera Sivil Spañó tabata un konflikto sosial, polítiko i militar ku a erupshoná na Spaña despues di e frakaso parsial di e golpi di estado di 17 i 18 di yüli 1936, kontra e gobièrnu di e Segundo Repúblika. E guera, ku a dura te 1 di aprel 1939, a dividí e pais den dos banda irekonsiliabel: e republikanonan, ku a defendé e òrdu konstitushonal eksistente, i e nashonalistanan, komponé di forsanan konservativo, falangista i monarkista bou di e liderazgo eventual di General Francisco Franco.

Konsiderá pa hopi historiadó komo un preludio na di Dos Guera Mundial, e Guera Sivil Spañó a transende fronteranan nashonal debí na e intervenshon di podernan estranhero i e lucha ideológiko entre fasismo, demokrasia i komunismo. E konflikto a terminá ku e viktoria di e Nashonalistanan, introdusiendo un diktadura militar ku lo a dura kasi kuater dékada.

E kousa di e guera ta sinta den e polarisashon profundo di e sosiedat spañó durante añanan 1930. Despues di e viktoria di e Frente Popular na febrüari 1936, e klima di instabilidat sosial, konfliktonan agrario i violensia polítiko a intensifiká. Na yüli di e aña ei, un sektor di e ehérsito a lanta den arma den e Protektorado di Maroko i vários guarnishon riba e Península Ibériko. Aunke e golpi di estado a logra den áreanan rural i konservativo, el a frakasá den e sentronan industrial prinsipal i statnan manera Madrid i Barselona, ​​transformando e lantamentu militar den un guera sivil prolongá.

Dimenshon internashonal i intervenshon eksterior

[editá | editá fuente]

E Guera Sivil Spañó lihé a bira internashonalisá debí na e konteksto oropeo di e tempu ei. E parti rebelde a risibí sosten tékniko i militar desisivo di Alemania Nazi i Italia Fasista, notabelmente e despliegue di e Legion di Condor i e Corpo Truppe Volontarie. Di su banda, e Repúblika, isolá pa e Pakto di No-Intervenshon promové pa Fransia i Gran Bretaña, a optené suministronan i konseheronan di Union Sovietiko i e sosten boluntario di e Brigadanan Internashonal. E disparidat aki den e kalidat i regularidat di suministronan militar tabata un di e faktornan determinante den e resultado di e konflikto.

Desaroyo di operashonnan militar

[editá | editá fuente]

E konflikto a evolushoná a traves di vários fase stratégiko klave. Inisialmente, e forsanan rebelde a purba un kaptura rápido di Madrid, ku a resistí bou di e lema “Nan lo no pasa.” Despues di e frakaso riba e frente sentral, Franco a dirigí su ofensiva den direkshon di e Nort industrial, ku a kai na 1937. E momentu desisivo a yega na 1938 ku e bataya di Ebro, esun mas sangriento di e guera, kaminda e ehérsito republikano a agotá su último reservanan stratégiko. Despues ku e frente a kibra i Katalunia a kai na kuminsamentu di 1939, resistensia republikano a basha abou, permitiendo e okupashon final di Madrid i e region Mediteraneo.

Evolushon polítiko den e trasguardia

[editá | editá fuente]

Den e zona republikano, e Estado a sufri un kolapso inisial di outoridat, dunando kaminda na un revolushon sosial dirigí pa sindikatonan anarkista i sosialista. Esaki a ko-eksistí ku tenshonnan interno entre forsanan ku a priorisá revolushon i esnan ku a urgi pa enfoká riba e esfuerso di guera. Na kontraste, e zona nashonalista a pasa den un proseso di unifikashon polítiko forsá bou di úniko mando di Franco. Na 1937, el a promulgá e Dekreto di Unifikashon, uniendo Falangista i Tradishonalistanan den un solo partido. Miéntras ku e Repúblika tabata lucha ku fragmentashon, e parti Nashonalista a konsolidá un struktura herárkiko i disipliná.

Konsekuensianan i herensia históriko

[editá | editá fuente]

E fin dje guera dia 1 di april 1939, a laga e pais devastá. E konsekuensianan demográfiko tabata katastrófiko, agregando na e kantidat di víktimanan di kombate e kantidat haltu di víktimanan di represhon na tur dos banda di e liñanan di frente, e eksilio masal di miles di spañó pa Fransia i Amérika, i e hamber despues di guera. Polítikamente, e viktoria di Franco a nifiká e supreshon di libertatnan demokrátiko i e establesimentu di un régimen outoritario. E memoria di e Guera Sivil a keda un asuntu sentral i kompleho den e sosiedat spañó kontemporáneo, formando profundamente e identidat polítiko di e pais durante e transishon pa demokrasia.