Jump to content

Historia di idioma gayego

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
(Bo a yega aki pa via página Historia di idioma galego)
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Historia di idioma gayego
Faseta diGayego Editá
PaisSpaña Editá
Mapa kronológiko ta ilustrá e evolushon teritorial di idiomanan romániko na Península Ibériko (den blou gayego).

Idioma gayego a evolushoná for di latin, introdusí den e nortwèst di Península Ibériko dor di romanonan. Pa fin di siglo 8, e idioma romániko papiá den e region aki a divergí sufisiente for di latin pa wòrdu konsiderá un idioma separá.[1]

Gayego ta un idioma romániko, pero su vokabulario ta reflehá influensianan di otro idiomanan papiá den e region promé ku e era romano. Esaki ta evidensiá den palabranan komun, manera veiga òf croio i den toponimia, manera Sar, Oza òf Barallobre. Ademas, gayego a apsorba influensianan introdusí pa poblashonnan ku a yega despues.[2]

Sustrato di gayego

[editá | editá fuente]

E promé habitantenan di Galicia tabata di orígen pre-indo-oropeo i, meskos ku e pueblonan indo-oropeo, a laga nan marka riba e idioma gayego. Fuentenan griego-latino, restunan arkeológiko i similaridatnan lingwístiko ku otro regionnan ta indiká ku diferente grupo étniko a ko-eksistí den e nortost di e península for di e époka Paleolítiko te ku siglo 5 promé ku Kristu. Basá riba esaki, ta distinguí varios tipo di sustrato lingwístiko.[3]

Eskultura dediká na e defuntu arístokrata galisio-romano Apana i na e siudat Miobre (siglo 2 despues di Kristu).

Sustrato pre-indo-oropeo

[editá | editá fuente]

Entre e sustratonan mas antiguo ta enkontra:

  • Oro-Afrikano òf Mediteráneo: ke ta ekstendé for di Nort Afrika te na e Alpen, pasando dor di e Península Ibériko, i datá for di Paleolítiko Superior. El a laga palabranan manera cosco, mata, quiroga i variantenan (queiroga, queiruga, queiroa) asina meskos ku carqueixa, carrabouxo, carrasco.
  • Hispano-Koukásiko: ku origen di e region ku ta ekstendé for di Atlántiko pa Caucasus, den sur di Oropa, i ta data for di tres milenio promé ku Kristu. El a aporta palabranan manera coto, amorodo, sobaco i gorro.
  • Tiréniko: relashoná ku e Mediteráneo. For di e sustrato aki por derivá palabranan manera touza, morea, petouto, lastra, barro, cama, vega, varcia i gándara.; situá den e di tres milenio promé ku Kristu), ku palabranan manera coto, amorodo i variantenan, sobaco, gorro...
  • Tiréniko: relashoná ku e region mediteráneo. For di e sustrato aki a derivá palabranan manera touza, morea, petouto, lastra, barro, cama, vega, varcia, gándara.

Sustrato indo-oropeo

[editá | editá fuente]

Segun teorianan dominante den siglo binti, for di promé milenio promé ku Kristu, pueblonan indo-oropeo a yega na Península Ibériko, poniendo nan mes riba e gruponan pre-eksistente. Ounke awendia algun di e teorianan di invashon ta wòrdu kuestioná, i skolnan manera Mario Alinei ta proponé interpretashonnan alternativo, e presensia di pueblonan ku ta papia proto-kèltiko i despues kèltiko den e nortwèst di e península ta ser konsiderá práktikamente indiskutibel.

E sustrato indo-oropeo den gayego por wòrdu dividí den dos grupo prinsipal:

  • Idiomanan pre-keltiko òf proto-keltiko: probablemente introdusí pa pueblonan for di Oropa sentral i nort konosí komo ligurio, ambro-ilirio òf tambe komo para-kelto òf proto-keltonan. Nan yegada ta situá rònt di aña 800 promé ku Kristu. Restunan lingwístiko ta reflehá den toponimia ku sufiho -asc- i -usc- (manera Viascón, Tarascón, Velasco, Ledusco), i meskos ku palabranan manera cabana, canastro, cabazo, cabaceira, páramo.
  • Idiomanan keltiko: segun hopi investigadónan, tabatin por lo ménos dos ola di migrashon kelto. Un ola di e keltonan goidéliko den siglo ocho promé ku Kristu (habladónan di "keltiko Q", ku a kondusí mas lat na irlandes, eskoses) i e otro ola di keltonan britóniko den siglo 5 promé ku Kristu (habladónan di "keltiko P", ku a kondusí mas lat na e idiomanan gales, breton i kòrniko). Segun algun opinion, e di dos ola lo a logra dominio polítiko i kultural riba e poblashon lokal, manteniendo un grado di unidat kultural te na yegada di e romanonan. Otro perspektivanan, basá riba restunan leksikal i etnográfiko i fuentenan legendario manera e Lebor Gabála Érenn, ta sugerí ku por lo ménos e regionnan kostal i mas nort di e futuro teritorio di Gallaecia tabata papia un idioma similar na irlandes gáliko.

E strato latin (base lingwístiko)

[editá | editá fuente]
Potrèt di un muhé romano -posiblemente patrisio- ku ta mustra e haltu refinamentu kultural alkansá pa lèternan latin.

E Imperio romano a logra aneksá e pueblonan gayego na kuminsamentu di siglo 1, kasi 200 aña despues di e promé kolonia romano na Hispania. E romanisashon lat aki di e teritorio di Gallaecia a permití un asimilashon kultural i lingwístiko ménos, kompará ku loke a sosodé den mayoria di e Península Ibériko. Latin lo ta for di e tempu ei padilanti e idioma reservá pa e relashonnan di e aristokrasia galisiano ku e ofisialnan di e Imperio, motivando un situashon gradual di bilingualismo ku lo a kondusí na e adopshon di latin dor di e élitenan, spesialmente despues di e ofisialisashon di Kristianismo (aña 391) i e plamamentu di e liturgia romano (selebrá na latin) bou di e poblashon. Sinembargo, e ruralisashon fuerte di Gallaecia i e establesimentu limitá di siudatnan grandi a permití - meskos ku den otro áreanan di e Imperio - e klasenan mas humilde (ku a konstituí e mayoria di e poblashon) pa konserbá gran parti di nan kustumbernan i idioma, te na un fecha indeterminá den Edat Medio.

Un di e karakterístikanan mas interesante di e latin adoptá na Gallaecia tabata su karakter sumamente konservativo, di manera ku hopi di e formanan mas bieu di latin a wòrdu konsagrá, miéntras ku inovashonnan nobo a surgi na otro lugánan manera Galia òf Italia, motivando esaki, ku gayego ta mantené formanan manera “parha” (pasadó), “miedu” (metus), “kome” (òf bini” (mane) na lugá di mas formanan latin resien manera avicellus, pavura, manducare, matutinu ku tabata wòrdu konsagrá den idiomanan manera franses òf italiano. E kousa di e gran konservatismo aki ta debí no solamente na e lokalidat geográfiko di Gallaecia, un di esnan mas leu for di Roma, pero tambe na e echo ku mayoria di e funshonarionan públiko di e Imperio Romano ku a establesé einan a bini di Baetica, un área romanisá for di un edat hopi trempan (siglo 2 promé ku nos era) i den kua tabata papia un papiamentu purista i latino hopi klásiko.

Latin ta e base lingwístiko mas importante di e idioma gayego, ya ku alrededor di 70% di palabranan di herensia gayego básikamente ta bini di latin kolokial. Aki bou nos ta indiká algun palabra originá di latin ku ta eksklusivo pa gayego i no ta aparesé den otro idiomanan:[4] acio, arela, garabullo, plain, intre, lóstrego, aloumiño, con (baranca den laman)...

E proseso di romanisashon a tuma lugá tambe na otro lugánan, loke ta splika ku e asina yamá idiomanan romániko (oksitano, arpetano, spaño, katalan, asturiano, rumano, franses, italiano, etc.) a wòrdu derivá for di e idioma ku tabata wòrdu usá e tempu ei, latin vulgar, den Edat Medio.

Mira tambe

[editá | editá fuente]