Iluminashon na Spaña

Iluminashon na Spaña tabata e movementu intelektual i kultural ku a plama den e pais durante siglo 18, bou di e reinado di e dinastia nobo di Borbon. Aunke e tabata kompartí e kreensia oropeo den rason, siensia i progreso komo hèrmèntnan pa mehorá sosiedat i logra “felisidat públiko,” e vershon spañó tabata distinguí pa su karakter reformista i moderá, evitando e agitashonnan revolushonario ku a tuma lugá den otro paisnan.
E periodo aki, enkuadra denter di reformismo Borbon (1700-1808), tabata karakterisá pa kolaborashon estrecho entre e elitenan intelektual i e monarkia apsoluto. Pa medio di Despotismo Ilustrá, e Estado a supervisá kultura i ekonomia, promoviendo kambionan ku a modernisá atministrashon i edukashon, pero semper respetando outoridat real i e fundeshinan di e fe Katóliko.
Karakterístika i "iluminashon katóliko"
[editá | editá fuente]Kontrali na e movementunan mas radikal na Fransia òf Inglatera, e iluminashon Spañó tabata profundamente katóliko. Su protagonistanan tabata mayoria noble, klero i profeshonal ku a buska pa rekonsiliá e “lus di rason” ku doktrina religioso. No tabatin deista òf ateo deklará; en bes di esei, a promové un katolisismo ilustrá ku a kritiká superstishonnan i e poder eksesivo di òrdunan religioso (regalismo), pero a mantené religion komo un pilar di koheshon sosial. Sinembargo, e movementu aki mester a konfrontá e sensura konstante di e Inkisishon, ku a limitá e difushon di obranan di outornan manera Montesquieu i Voltaire.
Reformismo i kolaborashon ku e Monarkia
[editá | editá fuente]
E pensadónan di iluminashon spañó a konfia den e poder apsoluto di e Korona pa implementá e reformanan nesesario for di ariba. E aliansa aki a pèrmití avansenan signifikante den e makinaria atministrativo i e sentralisashon di Estado, pero tambe el a generá kontradikshonnan. E monarkanan, spesialmente Karlos III, a usa ideanan di iluminashon pa fortalesé nan soberania i ekspandé nan teritorionan, parando kualke reforma ku por a menasá e sistema di herensia òf e privilegionan di e klasenan gobernante. Pues, e kambio tabata gradual i a enfoká prinsipalmente riba aspekto tékniko i ekonómiko en bes di derechonan polítiko.
Edukashon, siensia i sosiedatnan ekonómiko
[editá | editá fuente]Un di e herensianan mas importante tabata e renobashon pedagógiko i sientífiko. Akademianan Real (manera e Akademia Real Spañó i e Akademia Real di Historia) a wòrdu fundá, i Sosiedatnan Ekonómiko di Amigunan di e Pais a wòrdu promové—gruponan di siudadanonan dediká na fomentá agrikultura, industria i komersio den nan regionnan. Intelektualnan manera Gaspar Melchor de Jovellanos a defendé e nesesidat pa siña siensia útil—matemátika, físika i kímika—komo e fundeshi pa progreso nashonal. Edukashon a bira e as sentral pa transformá materianan den siudadanonan útil i produktivo.
For di e “Novatores” te na e krísis di siglo 19
[editá | editá fuente]E orígen di e movementu ta data for di fin di siglo 17 ku e “novatores,” un grupo di sientífikonan ku a introdusí modernidat Oropeo na un Spaña isolá. Despues, figuranan manera Pader Feijoo, ku su Teatro Krítiko Universal, a kombatí eror i ignoransia popular. Sinembargo, e brote di e Revolushon Franses na 1789 a trese un paro drástiko na reformanan debí na miedu ku ideanan di iluminashon lo a kondusí na kaos similar. E periodo a konkluí ku e krísis di 1808, ora hopi pensadó di iluminashon a haña nan mes ranká entre lealtat na e korona spañó i e proyekto reformista imponé pa José Bonaparte.
Referensia
|