Jump to content

Industria di sombré (Kolonia Kòrsou)

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Industria di sombré
Sombré eksponé di Curaçaosche Panamahoeden Industrie (1920)
Trensamentu di sombré dilanti kas (1980-1983)

E industria di sombré na Kolonia Kòrsou a desaroyá for di un industria kasero di eskala chikítu pa un industria nashonal di sombré di kabana na kuminsamentu di siglo binti.[1] E industria aki tabata e uniko industria praktiká riba e Islanan Abou pa e poblashon femenino di estado sosioekonòmiko abou.[2]

Visealmirante A. Kikkert, e promé gobernador hulandes despues di e atministrashon interino britániko (1807-1816), a deskribí riba dia 2 di yüli 1817 e situashon ku el a topa na Kòrsou. Den su rapòrt el a skirbi, entre otro:[3]

Men maakt hier een soort van gemeene stroohoeden, die om derzelver lichtheid door de inwoners gekocht end gedragen worden. Deze bezigheid verschaft nauwelijks de kost aan een klein getal arme menschen.

"Nan ta traha un tipo di sombré komun di kabana aki, ku ta wòrdu kumprá i bisti pa e habitantenan pa motibu di su liheresa. E okupashon aki apénas ta proveé un kantidat chikitu di hende pober, nan pan di kada dia."

E deskripshon aki ta mustra ku e industria di trensamentu di sombré e tempo ei tabata eksistí na un eskala chikitu i ku no tabatin eksportashon ainda. Tabata te kasi un siglo despues ku e gobièrnu lokal a kuminsá duna atenshon mas sistemátiko na e industria aki. E direktiva di Curaçaosche Maatschappij tot Bevordering van Landbouw, Veeteelt, Zoutwinning en Visscherij a disidí, ounke a duda na promé instante, pa partisipá aktivamente den e desaroyo di e industria di trensa sombré.[3]

Situashon sosioekonómiko

[editá | editá fuente]
Artesania di trensa makutu (1900-1940)

E situashon ekonómiko na Kòrsou tabata ofresé poko oportunidat. Denter e sektor di agrikultura, mayoria plantashi tabatin mester di solamente algun trahadó i p'esei no tabata ofresé empleo. Pa hende muhé, e úniko fishi disponibel tabata limitá na e temporada di aña, manera piki dividivi, e baliña di watapana. E fishi aki tabata proveé solamente un par di luna di trabou ku pago sumamente inferior. Otro formanan di industria komo artesano, manera trahamentu di kanchi i trensa makutu tabata ofresé un merkado limitá. Sin e industria di sombré, hopi hende muhé, spesialmente di famianan klasifiká komo menos pudiente den tantu áreanan urbano komo di kampo, lo no tabatin oportunidat. Ademas, hòmbernan tabata buska trabou den eksterior, komo marinero òf permanentemente establesé na otro paisnan den e region. Komo resultado ku e isla a keda ku un surplus di hende muhé i obligá pa haña forma di perkurá pa nan mes.[4]

Pa e poblashon den siudat e situashon tabata mas desfaborabel, unda e standart di bida tabata konsiderabelmente mas altu, i algun opshon a sobra, manera traha komo kriá, labadó, kosedó, òf kombiná ku trensamentu di sombré sirbiendo komo un fuente importante di entrada adishonal. E nesesidat ekonómiko a wòrdu reforsá mas ainda dor di e echo ku e hende hòmbernan no tabatin un entrada stabil, loke a pone ku nan tabata posponé matrimonio òf bandoná formashon di famia kompletamente.[4]

Produkshon

[editá | editá fuente]
Sombré brutu di piskadó (promé ku 1960)
Plantashi di Carludovica Palmata na Maracaibo (1917)
Bònder di kabana (1917)

Inisialmente, e produkshon tabata konsistí di sombrénan grof i di kalidat inferior (sombré brutu), eksportá na gran kantidat pa Merka i Oropa. E sombrénan aki tabata prinsipalmente popular entre kunukero, piskado i turistanan. Sinembargo, pa fin di siglo binti e demanda pa sombré di kabana mas fini a kuminsá oumentá, parsialmente debí na kambio di preferensia di moda. E sombrénan aki, tabata rekerí konsiderablemente mas tempu i artesania, kual tabata tuma tres siman pa trensa, pero ku un balor di merkado mas altu.[1]

Kabana tabata wòrdu optené for di Ecuador pa sombre finí i for di Maracaibo pa sombré di kalidat medio.[3] E kabana ku mayoria be tabata wordu usa na Kòrsou ta for di e espesie di palma, Carludovica palmata importá for di Venezuela i Colombia.[5] Intentonan a wòrdu hasí pa suminstrá kabana for di Sürnam, ounke e kalidat einan tabata bon, e kostonan a resultá muchu altu pa kompetí ku e produkto venezolano. Tambe a purba di mehorá e kalidat di kabana for di Venezuela, inkluyendo un biahe di H.J. Cohen Henriquez pa Maracaibo na 1910.[3] Cohen Henriquez tabata un empleado públiko, ku den su tempu liber tabata dediká na mehorá e produkshon di sombré.[1] Ounke su rekomendashonnan tabata efektivo na promé instante, su método di preparashon pronto a wòrdu bandoná na fabor di e métodonan bieu, ku konsekuensianan negativo pa ku e kalidat. E selekshon i sorteó final di e kabana tabata realisá pa e artesanonan di trensa mes.[3]

Sombré di kabana for di Kòrsou den diferente estdadia (1917)
Stapelmentu di sombré ku a blikia den solo (1936)

E sombré ta konsistí di tres sekshon prinsipal; e rushi (parti ariba), bòl (korona) i bor (rand). E trensamentu ta kuminsá meimei na e rushi, esaki por ta rondo òf oval den forma. E puntonan di salida di e kabana nobo ta wòrdu yamá kresidas (spaño pa "krese").[2] Trensa e rand ta rekerí mas konosementu tèkniko, pa e motibu ku tin vários forma di trensa e rand. Despues di trensa, e sombré ta wòrdu labá ku habon i blikea den solo pa mas o ménos seis ora. Despues humá ku un tratamentu di suafel damp pa mas o ménos diesdos ora pa bria e koló mas ainda. Finalmente, e sombré ta wòrdu striká òf bati den forma ku un martin di palo. E balor di sombré tabata determiná ambos pa e kalidat di kabana i e abilidat di artesano.[3]

Mayoria artesano tabata limitá na produkshon di sombré brutu ku por wòrdu trensa den un dia di tempu. Normalmente esakinan no tabata wòrdu labá i tabatin un balor di solamente ƒ3 pa ƒ5 pa dozein riba e merkado. Cohen Henriquez a aspirá pa transforma e produkshon pa sombré di kalidat mediano i sombré fini. E miho modelonan tabata varia den preis di ƒ15 pa ƒ50 pa kada un, i generalmente trahá riba pedido, meskos ku sombré di dama. Pa trensa un sombré panameño di Kòrsou un artesano tabatin mester di tres pa diessinku dia. E preis lo tabata en general ƒ2 pa ƒ12 pa kada un, dependiendente di e kalidat.[3]

Studiantenan di trensa sombré ku H.J. Cohen Henriquez den fondo na Pietermaai (1910-1920)
Un distribushon di e produkshon di sombré i e balor di merkado pa dozein di sombré di Kòrsou i dependensianan entre 1904 i 1923.[3]

Tabatin intentonan pa rekrutá artesanonan ku eksperensia di trensa sombré for di Cuba òf Puerto Rico pa guia e organisashon di industria di artesania aki. Sinembargo, e intentonan aki no tabata eksitoso. Finalmente, na 1905, a establesé e promé kurso di trensa sombré fini na Otrobanda bou di supervishon di H.H.R. Chapman. Na 1906, un di dos kurso a tuma lugá na Pietermaai bou di supervishon di Cohen Henriquez. E establesimentu di skol di trensa na Pietermaai riba dia 5 di ougùstùs 1906 ta konsiderá un logro den historia di e industria di trensa sombré, i Cohen Henriquez a tuma e maneho over. E desaroyo di e industria nashonal aki ta atribuí pa un gran parti na Cohen Henriquez. E éksito di Cohen Henriquez ta atribuí na su talento organisatorio i su aserkamentu pensativo i sistemátiko.[3]

Na 1912, Cohen Henriquez a keda nombrá ofisialmente komo lider di gobièrnu pa ku e industria i edukashon di trensa sombré. Su nombramentu a marka e komienso di un periodo di kresementu eksponente. E kurso na Pietermaai a keda e instituto sentral di entrenamentu. Einan, Isabel Crefte, un artesano eksperensia i entre otro entrena na Venezuela i Puerto Rico, a duna lès. Crefte tabata konsidera komo e man drechi di Cohen Henriquez i a kompañ'é riba varios biahe di estudio. Segun ku e industria a krese, mas kurso di trensa a wòrdu ofresé, inkluyendo na Aruba, Boneiru, Saba i Sint Maarten. Charlanan a wòrdu duná den papiamentu, i relashonnan komersial nobo a wòrdu establesé pa ekspandé e merkado. Cohen Henriquez a hasi biahenan di estudio pa Spaña, Fransia, Hulanda, Alemania y partinan di Nort i Sur Amérika pa rekouda konosementu i téknikanan.[3] Asina el a introdusí e poblashon lokal na produkshon di sombré fini i a sali na kla ku sombré fini, por a kompetí ku e sombrénan panameño di Ecuador i Peru. Tambe tabatin kolaborashon ku sientífikonan, manera Prof. Dr. G. van Iterson Jr. na Delft pa mehorá e métodnan pa blikia i tint sombré, i a establesé kontakto ku ministerionan pa sigui sostené desaroyo industrial.[1]

Te ku e brote di Promé Guera Mundial, e sombrénan aki tabata wòrdu bendí pa alrededor di dies plaka (25 sèn) kada un. Pa motibu di e guera, e preis a baha te na nuebe plaka (22½ sèn) i eventualmente e kompra a asta para temporalmente. Den e kuadro aki, komersiantenan sirio a probechá di e situashon dor di kumpra sombré entre solamente un ria (15 sèn) i ocho plaka (20 sèn). Artesanonan eksperensiá i ku kondishonnan óptimo por a trensa ku un promedio di un sombré pa dia. Despues di a dedusí e gastunan di kabana, un artesano por a generá un ganashi di sinku plaka (12½ sèn) pa un ria pa dia.[6]

Tabatin un persepshon pùbliko ku e eliminashon di e sirionan for di e industria di sombré lo a benifisiá e posishon sosioekonòmiko di e artesanonan. Sinembargo, e perspektiva aki no tabata realístiko. E komersiantenan sirio, hopi be referí komo italiano, árabe òf paysano, a hunga un ròl indispensabel komo intermediario entre artesano i eksportadó (Curaçaosche Handelsbond). Desde e decreto di eksiliá di General Lectone, presidente di Haïti, na yanüari 1912, e kantidat di sirionan a oumentá konsiderabelmente na Kòrsou. Ounke ku e sistema tabata bentahoso, tabatin desbentahanan tambe. Komo ku komersiantenan tabata paga un preis modesto i fiho, sin importá ku e kalidat di e trensamentu, e artesanonan no tabata insentivá pa entregá sombrénan di kalidat téknikamente altu.[7]

Na 1909, a presentá e resultadonan di e esfuerso aki na e exhibishon, Middenstands Tentoonstelling na Paleis voor Volksvlijt ("Palasio di Industria") na Amsterdam ku un sekshon spesial pa e arte kurasoleño di trensamentu. Apesar di e avansenan aki, e kantidat di artesano di trensamentu fini bon entrená tabata limitá i tabatin falta di konosementu pa ku rekisitonan di moda internashonal pa loke ta trata forma, koló i diseño.[1] Hopi sombré di Kòrsou tabata yega e merkado hulandes via Inglatera.[3]

Den un artíkulo pùblika den Amigoe di Curaçao di dia 11 di novèmber 1910, Pader P.A. Euwens a deskribí su vishon pa ku e industria lokal di trensa sombré. El a ekspresa su gran apresio pa e sektor aki, i a konsider'e esensial pa e futuru ekonómiko di e isla. Segun Euwens, 6.152 hende tabata aktivo komo artesano di trensa sombré for di un poblashon di 31.924 habitante. Esaki ta nifiká ku kasi un di sinku parti di e poblashon di Kòrsou tabata enbolbí den e artesania. Ademas, el a deklará ku na 1909 kasi dos tersera parti (ƒ252.306) di henter e komersio di eksportashon (ƒ356.548) a konsistí di e sombré so.[8]

Den e edishon di yanüari 1919 di e revista The Americas, un publikashon di The National City Bank of New York, un artíkulo a wòrdu publiká tokante Kòrsou, titulá Curacao, The Hong Kong of the Caribbean.[5]

Pa ku inisiativa di Cohen Henriquez i ku kolaborashon di J.H. Perret Gentil, H. Schotborgh i H.A. Willemsen (tur empleado pùbliko), i Isabel Crefte a disidí pa funda un asosiashon pa artesanonan di trensa sombré bou di e nòmber Arbeid Adelt. Ya den e promé aña di su eksistensia, e miembresia a subi na 128, i a surgi retonan serio. Pastor Lamers, kende tabata aktivamente komprometé na promové e industria di trensamentu di sombré na Boneiru, i a risibí un vorskòt di ƒ15.000 di gobièrnu ku e propósito di kumpra sombrénan di kabana, tabatin plannan pa funda un asosiashon kooperativo, spesífikamente pa e artesanonan di trensa na Rincon. E plannan di Pastor Lamers finalmente no a keda realisá. E motibu eksakto di esaki no ta konosí pero e por ta relashona ku un deklarashon ku el a hasi durante un reunion di Arbeid Adelt. El a indiká ku e obispu a indiká klero katóliko lo no mete den e industria di sombré di kabana, ya ku esaki no tabata parti di e mishon di e iglesia. Ademas, e trabou di klero no a permití nan dediká un gran parti di nan tempu na aktividatnan industrial. Arbeid Adelt a alkansá su klímaks na e di dies aniversario, despues di esei un periodo di dekadensia a surgi. Miembronan a stòp di trensa sombré pasobra nan por a gana mihó entrada di otro maneranan i e demanda pa sombré a baha drástikamente, ku a kontribuí signifikantemente pa ku e deterioro di e situashon.[3]

Alex van Stripriaan, profesor di historia i kultura karibense na Universidat di Erasmus, a indiká ku trensamentu di sombré a yega na su fin ku e yegada di Shell den añanan 1920, spesialmente den siudat, pero e bista ku trensamentu di sombré lo a stop di eksisti despues di añanan 1930 no ta kompletamente korekto. Esaki ta bisto for di e potrètnan tokante aktividatnan di trensamentu den añanan 1940, 1950 i 1960, i ku kasi tur e potrètnan aki ta saka pafo di e distrito di siudat.[2]

Bibliografia

[editá | editá fuente]
  • De Hoed en de Rand: Curaçaose vlechtcultuur sinds de slavernij (2023)