Kímika
| Supkategoria di | physical science |
|---|---|
| Significant person | Dmitri Mendeleev, Mikhail Lomonosov, Jabir ibn Hayyan |
| Nòmber duná di | alchemy |
| Ta remplasá | alchemy |
| Ta studia | chemical compound, group or class of chemical substances, elemento kímiko, chemical substance |
| Hashtag | chemistry |
| Karakterisá pa | branch of chemistry, chemical nomenclature |
| Historia | history of chemistry |
| Praktiká pa | kimiko, chemistry student |
| Entry in abbreviations table | kimya. |
| Sait Stack Exchange | https://chemistry.stackexchange.com |
| Etikèt na Stack Exchange | https://engineering.stackexchange.com/tags/chemistry |
Kímika ta e siensia natural ku ta enfoká riba e estudio di e komposishon i struktura di supstansianan, e kambionan kímiko ku ta sosodé bou di sierto kondishonnan, i e leinan ku por wòrdu destilá for di esaki. Kímika ta relashoná ku biologia i físika. E ramo di siensia ku ta konektá e dos disiplinanan aki ta biokímika i kímika físiko, respektivamente. Disiplinanan nobo manera geokímika i kímika komputashonal tambe a surgi na e frontera ku otro siensianan natural.
Deskripshon general
[editá | editá fuente]Tur supstansia ta trahá di atom. Atomonan por konektá ku otro a base di lasonan kímiko, formando strukturanan mas grandi.
- Supstansia simpel ta konsistí di atòmnan di solomente un elemento kímiko, un ehèmpel ta zürstòf.
- Komponente kímiko ta konsistí di atòmnan di múltiple elemento, awa ta simplemente un ehèmpel di esaki.
Atòmnan mes ta konsistí di proton, neutron i elektrón. Den un atòm neutral, e kantidat di proton ta igual na e kantidat di elektrón. E manera ku atòmnan ta kompartí òf interkambiá nan elektrónnan ta forma e base pa lasonan kímiko:
- Den un laso kovalente, elektrónnan ta wòrdu kompartí igualmente entre dos atòm.
- Den metal, e elektrónnan ta move manera un "laman" over tur e atòmnan.
- Den un laso ióniko, elektrónnan ta desigualmente distribuí i (parsialmente) transferí di un atòm pa otro.
Ora supstansianan ta wòrdu kombiná sin kambia nan struktura molekular, e ta wòrdu yamá un meskla.
Reakshonnan kímiko
[editá | editá fuente]Un komponente kímiko por wòrdu formá dor di e efektonan di temperatura, lus, vibrashon, radiashon, preshon òf katalisadónan. Hopi bia, e kombinashon di reaktantnan (komponentenan presente nan kuminsamentu di un reakshon kímiko) ta sufisiente pa inisiá un reakshon. Durante un reakshon kímiko, e manera ku atòmnan ta pega na otro ta kambia.
E velosidat di reakshon por varia konsiderablemente: formashon di rustu ta sosodé hopi pokopoko, miéntras ku eksploshon di dinamita ta kasi instantáneamente. Reakshonnan kímiko, manera asimilashon (konstrukshon di kompositonan) i disimilashon (kibramentu), tambe ta tuma lugá konstantemente den organismonan bibu. Huntu, nan ta forma metabolismo.
Elementonan i e tabel periódiko
[editá | editá fuente]Elementonan kímiko ta wòrdu indiká pa símbolonan, generalmente derivá for di nan nòmbernan latin. Ehèmpelnan ta inkluí C pa karbon (carbonum) i Fe pa heru (ferrum).
Tur elemento konosí aktualmente (118 en total) por wòrdu areglá sistematikamente den e tabèl periódiko. Mas o ménos 92 di e elementonan aki (te ku uranium) ta okurí naturalmente. E restu ta wòrdu produsí artifisialmente den laboratorio; esakinan ta generalmente instabil i ta deskomponé denter di frakshon di un sekònde a base di dekadensia radioaktivo.
Referensia
|