Nèptünùs (planeta)
| Nèptünùs | ||
|---|---|---|
Nèptünùs kapturá dor di sonda espasial Voyager 2 dia 25 di ougùstùs 1989 | ||
| Símbolo | ||
| Tipo | planeta (gigante di eis) | |
| Deskubrimentu | 23 sèptèmber 1846 opservatorio Berlin | |
| Deskubridó | Johann Galle Urbain Le Verrier John Couch Adams | |
| Karakterístika fisiko | ||
| Satelit | 16 | |
| Diameter | 49.528 km (≈3,9 x Tera) | |
| Masa | 1,024092×1026 kg[1] (≈17 x Tera) | |
| Gravedat superfisial | 11 m/s2 | |
| Temperatura (superfisie) | -201 °C (72 K)[2] | |
| Densidat () | 1,638 g/cm3 | |
| Magnitut () | 7,67 | |
| Karakterístika di órbita | ||
| Eksentrisidat (e) | 0,009456 | |
| Periodo () | 60.195 dia (164,8 aña) | |
| Inklinashon () | 1,77004347° | |
| Data di opservashon | ||
| Distansia for di Tera | 4,3x109 km | |
| Distancia for di Solo | 4,498×109 km (30,06 UA) | |
| Imágen riba | ||
| [Editá Wikidata] · [Manual] | ||
Nèptünùs ta e di ocho planeta i esun mas leu for di Solo. Nèptünùs ta di kuater planeta mas grandi kua diameter, di tres mas masivo, i esun mas denso di planetanan gigante. Meskos ku Uránùs, Nèptünùs ta wòrdu klasifiká komo un gigante di eis, pero mas chikitu i denso. Nèptünùs ta konsistí prinsipalmente di gas i líkido, dor di esei su superfisie no ta sòlido i indifiní.
Nomber
[editá | editá fuente]Un poko despues di su deskubrimentu, Nèptünùs tabata wòrdu referí simplemente komo "e planeta eksterior di Uránùs" òf komo "Le Verrier su planeta". E promé sugerensia pa un nòmber a bin di Johann Gottfried Galle, ku a proponé e nòmber Janus. Na Inglatera, James Chalis a proponé e nòmber Oceanus.
Urbain Le Verrier, kende a reklamá su derecho di nombra su deskubrimentu, a proponé e nòmber Nèptünùs. Den òktober di 1846, ku sosten di François Arago, el a purba di duna e planeta su nòmber (Le Verrier). E proposishon aki a topa ku resistensia fuerte pafó di Fransia. Álmanaknan franses a introdusí rapidamente e nòmber Herschel pa Uránùs, na e deskubridó William Herschel, i Leverrier pa e planeta nobo.
Friedrich Georg Wilhelm von Struve a sostené e nòmber Nèptünùs públikamente riba 29 di desèmber 1846, pa e koló di e planeta opserva dor di un teleskop. Pronto, Nèptünùs a bira e nòmber internashonalmente aseptá. E planeta ta karga nòmber di dios romano di laman, ku ta identifiká ku dios griego Poseidon, i ta wòrdu representá ku símbolo astronómiko (
) di Nèptünùs su tridente.[a] E adopshon di un nòmber mitológiko tabata konsistente ku nomenklatura di otro planetanan, ku tambe tabata nombrá pa deidatnan den mitologia griego i romano.
Katakterístika físiko
[editá | editá fuente]Nèptünùs tin un masa di 1,024 x 1026 kg, su masa ta mas o ménos 17 biá mas masivo ku Tera, i mas o ménos 1/19 masa di Yùpitèr. E gravedat superfisial ta 11,27 m/s², kua ta rònt di 1,15 be di Tera. Nèptünùs su stral ekueteriano ta 24.764 kilometer, kasi kuater be di Tera.

Renchi planetario
[editá | editá fuente]Nèptünùs tin un renchi planetario, aunke un ménos supstansial ku di Saturno i Uránùs. E sistema di renchi a wòrdu detektá den 1968 pa un tim dirigí dor di Edward Guinan. E sistema ta konsistí di tres renchi prinsipal; esta, Adams (63.000 km for di sentro di Nèptünùs), Le Verrier (53.000 km ), i esun mas bago, Galle (42.000 km).

Opservashon di opservatorionan a mustra ku renchinan di Nèptünùs ta mas instabil ku a kere anteriormente. Na 2002 i 2003, imágen kapturá dor di opservatorio W.M. Keck ta indiká dekadensha den renchinan kompará ku imágen kapturá dor di sonda espasial Voyager 2.
Órbita i rotashon
[editá | editá fuente]Nèptünùs ta kompletá un revolushon rònt di Solo kada pasa 164,8 aña na un distansia promedio di 30 UA (≈ 4,5 bion kilometer). E distansia mas serka di Solo (periapsis) ta mas o ménos 29,81 UA, i distansia mas leu (apoapsis) ta mas o ménos 30,31 UA. Nèptünùs su eksentrisidat ta 0,008678, loke ta hasi'e e di dos planeta den sistema solar ku un órbita mas sirkular, despues di Venus. E órbita di Nèptünùs ta inkliná pa 1,77 grado.
Tin biaha Nèptünùs ta asta mas leu for di Solo ku planeta enano Pluto. Pluto su órbita ta sumamente ekséntriko (elíptiko), su órbita den forma oval ta tres'é paden Nèptünùs su órbita pa un periodo di 20 aña, kada 248 aña. E bòltumentu aki, kaminda Pluto ta mas serka di Solo ku Nèptünùs, a pasa resientemente for di 1979 pa 1999. Pluto no lo bòks den Nèptünùs, pasobra Pluto ta den un resonansia 3:2 ku Nèptünùs, esaki ta nifiká ku pa kada tres revolushon di Nèptünùs rònt di Solo, Pluto ta hasi dos. E patronchi repetitivo aki ta prevení aserkamentu di e dos orbe.
E as di Nèptünùs ta inkliná ku 28,32° relativo ku e plano di órbita rònt di Solo, kua ta similar ku e inklinashon di Tera (23°) i Mars (25°). Komo resultado, Nèptünùs ta eksperensia kambio di temporada similar ku esun nan di Tera. E periodo largu di revolushon di Nèptünùs ta nifiká ku kada temporada ta dura 40 aña. Un dia (periodo di rotashon) ta dura mas o ménos 16 ora.
Opservashon
[editá | editá fuente]Nèptünùs ta muchu bago pa por wòrdu mirá ku wowo, su klase di magnitut ta aktualmente den rango di 7,67 pa 7,89 ku un promedio di 7,78. E ta e úniko planeta den sistema solar ku su eksistensia i posishon a wòrdu pronustiká na promé instante matemátikamente, en bes di deskubrí pa medio di opservashon direkto. E planeta a wòrdu opserva ku teleskop riba dia 23 di sèptèmber 1846 dor di astrónomo aleman, Johann Gottfried Galle, serka di e lokashon pronustiká. Opservashon detayá a bira posibel ku teleskopnan avansá, manera teleskop espasial Hubble i opservatorionan riba tera ku ta hasi uso di óptika adaptivo. E sonda espasial Voyager 2 ta keda e úniko mishon ku un pasahe aereo riba dia 25 di ougùstùs 1989.
Satelit natural
[editá | editá fuente]Nèptünùs ta konta 16 luna. E lunanan ta nòmbra pa vários deidat di laman i nimfanan for di mitologia griego. Triton ta su luna mas grandi, i su masa ta konta pa mas ku 99,5% di e satelitnan natural ku ta sirkulá Nèptünùs. Triton ta e úniko luna grandi den sistema solar ku ta sirkulá su planeta den un direkshon opuesto ku e planeta su rotashon (un órbita retrogado), loke ta sugerí ku e lo por tabata un opheto independiente ku Nèptünùs a kapturá.[3]
E di dos luna deskubrí, ta un luna iregular, yamá Nereid. E tin un di e órbitanan mas ekséntriko di kualke satelit natural den sistema solar. Nereid tin un eksentrisdat di 0,7512; su distansia mas leu (apoasis) ta 7 biá su distansia mas serka (periapsis) di Nèptünùs.
Referensia
|