Pluto (planeta enano)
| Pluto | ||
|---|---|---|
Pluto kapturá for di un distansia di 35.445 kilometer dor di sonda espasial New Horizon den yüli 2015. | ||
| Símbolo | ||
| Tipo | Planeta enano | |
| Deskubrimentu | 18 febrüari 1930 opservatorio Lowell | |
| Deskubridó | Clyde W. Tombaugh | |
| Karakterístika fisiko | ||
| Satelit | 5 | |
| Diameter | 2.376 km (1/5 Tera) (2/3 Luna) | |
| Masa | 1,3025 x 1022 kg (≈0,00218 x Tera) (≈0,177 x Luna) | |
| Gravedat superfisial | 0,62 m/s2 | |
| Temperatura (superfisie) | mínimo: 33 medio: 44 máksimo: 55 K | |
| Densidat () | 1,85 g/cm3 | |
| Magnitut () | 15,1 | |
| Karakterístika di órbita | ||
| Eksentrisidat (e) | 0,24880766 | |
| Periodo () | 90.553,02 dia | |
| Inklinashon () | 17,14001206° | |
| Imágen riba | ||
| [Editá Wikidata] · [Manual] | ||
Pluto (designashon di planeta menor: 134340 Pluto) ta un planeta enano den zona di Kuiper, un renchi di orbe parib'ayá di e órbita di Nèptünùs. E ta e di nuebe orbe mas grandi i esun di dies mas masivo pa direktamente drai rònt di Solo. Similar na orbenan den zona di Kuiper, Pluto ta konsistí prinsipalmente di eis i piedra, i ta mucho mas chikitu ku planteranan interno. Pluto tin mas o ménos un di seis parti e masa di Luna i un di tres parti su volúmen. Originalmente konsiderá un "planeta", su státùs a kambia ora ku astrónomonan a adoptá un definishon nobo ku kriterionan aktualisá.
Nòmber i símbolo
[editá | editá fuente]E nòmber Pluto ta di e dios romano di baho mundu, i tambe ta un epíteto pa Hades (e ekivalente griego di Pluto). E nòmber Pluto tabata mitologikamente apropiá: dios Pluto tabata un di seis yu di Saturno ku a sobrebibí, i e otro nòmbernan ya kaba tabata den uso komo nòmber di planetanan minor i mayó (ruman hòmbernan Yùpitèr i Nèptünùs, i ruman muhénan Ceres, Juno, i Vesta). Tantu e dios komo planeta ta habitá regionnan skur, i e dios ta kapasita pa hasí su mes invisibel, manera e planeta tambe tabata hasí pa hopi tempu.
E promé símbolo planetario di Pluto (
) tabata un monogram di lèternan "PL". E símbolo aki ta aktualmente rara bes usá den astronomia, ounke e ta komun ainda den astrologia. E símbolo astrologiko pa Pluto, di bes enkuando usá den astronomia, ta un orbe ariba Pluto su bidente (
).
Órbita
[editá | editá fuente]Pluto su periodo di revolushon ta mas o ménos 248 aña. E propiedatnan di su órbita ta diferensiá signifikante for di otro planetanan, ku ta sigui órbitanan kasi sirkular rònt di Solo, den serkania di un plano plat di referensia, yamá eklíptika. Pluto su órbita, en kambio, tin un ikènter moderá (≈17°) pa ku e plano eklíptika, i un eksentrisidat moderá (òrbita elíptiko). E eksentrisidat aki ta nifiká ku un sekshon chikitu di Pluto su órbita ta kai mas serka di Solo ku esun di Nèptünùs. Último biaha ku esaki a pasa tabata entre 7 di febrüari 1979 i 11 di febrüari 1999. E sentro di masa (barisentro) di e sistema di Pluto–Charon a yega na su punto mas serka di Solo (periapsis) riba dia 5 di sèptèmber 1989.
Relashon ku Nèptünùs
[editá | editá fuente]Pluto i Nèptünùs ta den un resonansia di órbita stabil di 2:3 (pa kada dos revolushon di Pluto rònt di Solo, Nèptünùs ta hasi tres), loke ta prevení nan di krusa otro. Kada siklo ta dura 495 aña pa kompletá. Ora Pluto ta e mas serka di Solo, Pluto ta e mas panort for di Nèptünùs su plano di órbita. Pluto su órbita ta pasa mas o ménos 8 UA pa nort di Nèptünùs su plano di órbita, kua ta prevení bòksmentu. Asta si e plano di òrbita di Pluto no tabata inkliná, e dos orbenan no lo krusa otro.
Hopi otro orbenan ta kompartí e mesun patronchi di resonansia aki, nan ta wòrdu yamá plutino.
Rotashon
[editá | editá fuente]Un dia (periodo di rotashon) riba Pluto ta igual na 6,4 dia na Tera. Meskos ku Uránùs (i 2 pallas, un asteroide), Pluto ta drai nas su kantu den su plano di òrbita, ku un inklinashon di as di 120°. Pues su temporadanan ta varia ekstremadamente; na su solstitium, un kuart di su sperficie ta kontinuamente den lus di dia, miéntras ku un otro kuart ta kontinuamente den skuridat.
Karakterístika físiko
[editá | editá fuente]Masa i tamaño
[editá | editá fuente]
Pluto su diameter ta 2.376 kilometer i su masa 1,303 x 1022 kilogram, esaki ta 17,7 porshento e mas di Luna (0,22% di Tera). Su area di superfisie ta mas ku 1,7 x 107 kilometer kuadrá, òf poko mas grandi ku Rusia òf Antártika (partikularmente inkluí laman di eis antártiko durante wenter). Su velosidat di gravedat ta 0,62 m/s², kompará ku 9,81 m/s² pa Tera i 1,62 m/s² pa Luna.[1]
Superfisie
[editá | editá fuente]E superficie di Pluto ta konsistí di mas ku 98 porshento di eis di nitrógeno, ku poko metano (CH4) i karbon monokside (CO). E serunan ta konsistí di eis di awa. E superfisie ta basta variá, ku diferensianan grandi den ambos klaridat i koló. Pluto ta un di e orbenan mas kontraste den sistema solar, similar ku Saturno su luna Iapetus. Su koló ta varia pretu di karbon pa oraño skur i blanku.
Referensia
|
