Jump to content

Rason (filosofia)

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.

Rason of motibu ta un deklarashon tokante e kousa (of antesedente) di un fenómeno partikular i ta sirbi komo un argumento pa sostené un hipótesis. E konsepto di rason no mester wòrdu konfundí ku rasonamentu, e fakultat humano di kompreshon.

Motibu versus kousa

[editá | editá fuente]
Aristótles su kuater kousa ilustrá pa un mesa: material (palu), formal (struktura), efisiente (karpinteria), final (komementu).

Den filosofia, diferente tipo di rason ta wòrdu distingui, dependiente di e skol e skol di pensamentu. Sinembargo, hopi aserkamentu por wòrdu aportá bèk na e teoria di Aristótles di e kuater kousa:

  • Causa materialis (kousa material): e supstansia di kua un opheto ta komponé.
  • Causa efficiens (kousa efisiente): e akshon òf forsa ku ta produsí un kambio.
  • Causa formalis (kousa formal): e diseño òf forma ku e kreadó tabata pretendé.
  • Causa finalis (kousa final): e propósito òf funshon pa kua algu a wòrdu krea.

Tin un punto di bista filosófiko (kasi universalmente aseptá) ku ta sostené ku un rason ta satisfasé solamento si e ta basá riba un vínkulo kausal. Un kousa spesífiko ta wòrdu identifiká pues komo e rason (faktor splikativo), loke ta duna e argumento forsa i ta hasié posibel òf "berdat". Den kaso di kousa final, esaki mester wòrdu interpretá tambe komo un deklarashon ku kada suseso ta trahá pa un meta spesífiko, i ku e meta ta kontené den e kadena di kousa.

Dedukshon

[editá | editá fuente]

E rason por wòrdu duná dor di referí na un deklarashon general. Por ehèmpel, si un hende deklara ku "Socrates ta mortal", anto, ora puntr'é pa un rason, e por kontestá: "Tur hende ta mortal". Esaki ta duna lugá pa e rasonamentu:

P1 Tur hende ta mortal
P2 Socrates ta un hende
K Socrates ta mortal

Un otro tipo di rason ta referí na e kousa di e echo afirmá. Por ehèmpel, si deklara ku "Socrates ta morto", e rason por ta "El a bebe un kális venená". Esaki por wòrdu ekspresá komo un argumento kousal:

P1 Bebe un kális venená ta fatal
P2 Socrates a bebe e kális venená
K Socrates a muri

Den e kaso aki, e proposishon prinsipal (P1) ta wòrdu asumí komo konosementu komun i p'esei ta wòrdu omití. Den e kaso aki, no ta referí na e proposishon mayó (un generalidat), pero na e proposishon menor (P2, un partikularidat).