Jump to content

Sanger kayente

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Sanger kayente
Imágen termográfiko: leon ku sanger kayente.
Imágen termográfiko: un kolebra ku sanger friu ta kome un raton ku sanger kayente.

Organismo ku sanger kayente ta produsí i regulá nan temperatura korporal internamente. Esaki ta kontrastá ku organismonan ku sanger friu, ku ta dependé di fuentenan di kalor eksterno pa regulá nan temperatura korporal. Ehèmpel di animal ku sanger kayente ta para i mamífero.

Pa hopi tempo, tabata asumí ku animalnan tabata sea ku sanger friu i tabatin e mesun temperatura ku nan ambiente, òf ku sanger kayente i tabata mantené un temperatura di kurpa konstante dor di konsumí energia. E distinshon aki a resultá muchu simplifiká. Tin animalnan ku sanger friu ku por oumentá nan temperatura korporal i metabolismo temporalmente, miéntras ku animal ku sanger kayente por baha na temperatura korporal, tin bia asta signifikante. P'esei, animalnan ku sanger kayente i ku sanger friu awor ta wòrdu konsiderá komo diferente forma di termoregulashon, en bes di dos grupo estriktamente separá.

Terminologia

[editá | editá fuente]

Generalmente, sanger kayente ta referí na tres kategoria separá di termoregulashon.

  • Endotermiko ta nifiká ku un organismo por regulá su temperatura korporal internamente. Esaki por wòrdu kumpli, por ehèmpel, a base di aktividat muskular, sodamentu, òf oumento di respirashon. E kontrapartido ku sanger friu ta ektotermiko: e animalnan aki ta dependiente di e temperatura ambiental i, por ehèmpel ta kenta kurpa den solo òf ta fria den sombra.
  • Homeotermiko ta referí na organismo ku un temperatura korporal kasi konstante. Asta desviashonnan chikitu por ta dañino pa funshonamentu. E nifikashon aki ta parse mas tantu e konsepto klásiko di sanger kayente. Hende ta un ehèmpel, ku un temperatura promedio korporal di alrededor di 37.5° selsio. Abou di 35° selsio, e ta wòrdu konsiderá hipotermia, i riba 40° selsio, un keintura halto.
  • Tachymetabolismo ta e tipo di termoregulashon tipiko pa animalnan ku ta mantené un metabolismo altu durante sosiegu (p.e., ber). Ounke nan metabolismo di sosiegu ta konsiderablemente mas abou ku nan metabolismo aktivo, e diferensia ta relativamente insignifikante, ku esnan opserva den animalnan ku un termoregulashon bradimetabolismo. Esaki ta trata organismonan ku tin un metabolismo básiko abou i fria hopi mas rápido. Animalnan bradimetaboliko tin mas difikultad durante skarsedat di kuminda.

Bentaha i desbentaha

[editá | editá fuente]

Un animal "berdaderamenre" ku sanger kayente, homeotermiko ta eksperensiá ambos bentaha i desbentaha kompará ku un animal "berdaderamente" ku sanger friu, poikilotermiko. Animal ku sanger kayente, generalmente, ta ma lihé pasobra hopi proseso biokímiko ta dependiente di temperatura. Animal ku sanger kayente tambe por funshoná den ambiente friu, pero nan mester konsumí mas energia pa keda kayente, i pues ta konsumí mas kuminda. Ademas, e siklo di bida pa ku animal di sanger friu ta generalmente mucho mas kòrtiku, nan ta keda mas chikiti, i tin adaptashonnan ménos kompleho (ku ta konsumí energia), manera serebro. Animal ku sanger kayente mester tin un sierto tamaño mínimo pasobra e área superfiisial (kaminda pèrdida di kalor ta sosodé) ta proporshonal na e volúmen. Ta p'esei animal den region friu hopi bia tin kurpa grandi. E tamaño mínimo di un animal ku sanger kayente ta e tamaño mòfi òf un raton.

Un bentaha di organismo poikilotermiko ta ku nan ta rekerí muchu ménos kuminda (un terser pa un di dies parti di e kantidat di kuminda komp. ku animal ku sanger kayente) i por sobrebibí mas largu. P'esei un animal ku sanger friu ta aktivo pa un periodo mas kòrtiku, pero por dediká kasi tur su energia na buskamentu di kuminda i reprodukshon. Esaki ta resultá den hopi ménos espesie ku sanger kayente den algun ekosistema isolá debí na falta di kuminda. Tambe ta sosodé ku espesie ku sanger kayente introdusí den ekosistema ta eleminá espesie ku sanger friu rápidamente oasobra nan por buska kuminda pa periodonan mas largu i ta mucho mas aktivo. Un ehèmpel di esaki ta e kabritunan a ser introdusí na e islanan Islanan Galapagos, ku rápidamente a kome kantidatnan grandi di yerba. Komo resultado, vários espesie di tortuga terestre a mengua signifikante den kantidat, ya ku e yerba aki tambe ta e fuente prinsipal di kuminda pa e tortuga nan aki.