Jump to content

Saturno (planeta)

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Saturno
Saturno i su renchinan prominente, manera kapturá dor di sonda espasial Cassini[a]
Símbolo 
Karakterístika fisiko
Satelit  274
Diameter  120.536 km
(≈9,5 x Tera)
Masa  5.68317×1026 kg[1]
(≈95 x Tera)
Gravedat superfisial  8,96 m/s2
Temperatura (superfisie) medio: 134 K
Densidat () 0,69 g/cm3
Magnitut () 1,2
Karakterístika di órbita
Eksentrisidat (e) 0,05386179
Periodo ()  10.759,22 dia
(29,46 aña)
Inklinashon () 2,48599187°
Data di opservashon
Distansia for di Tera  1,195 x 109 km
Distancia for di Solo  1,426 × 109 km
(9,55 UA)
Imágen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
[Editá Wikidata] · [Manual]

Saturno ta di seis planeta for di Solo i di dos mas grandi den sistema solar, despues di Yùpitèr. E ta un gigante di gas, ku un medio stral rònt di 9-biá di Tera. E tin un oktavo parti di e densidat promedio di Tera, pero ta mas ku 95-biá mas masivo. Aunke Saturno ta kasi mesun grandi ku Yùpitèr, Saturno tin mènos ku un terser parti di su masa. Saturno ta órbita Solo na un distansia di 9,59 UA, ku un periodo di revolushon di 29,54 aña.

Saturno tin nòmber di e dios romano di rikesa i agrikuultura, kende tabata tata di e dios Jupiter. E símbolo astronómiko () tin un orígen antiguo. E ta aparesé den Oxyrhynchus Papyri, akinan e ta aparesé komo un kombinashon di lèternan griego kappa i rho. Esaki tabata un abreviashon pa Κρονος (Kronus), nòmber griego di e planeta. Despues, e forma di e símbolo a kambia. El a bin parse un eta griego chikitu. Den siglo 16, a agregá un krus na parti ariba pa duna e símbolo paganu un nifikashon kristian.

Karakterístika físiko

[editá | editá fuente]
Komparashon entre tamaño di Saturno, Tera i su luna.

Saturno ta un gigante di gas, komponé prinsipalmente di hidrógeno i helium, sin un superfisie sòlido. Saturno tin un "núkleo difuso", ku ta ekstendé 60% di e distansia te ku superfisie di e planeta. E núkleo ta konsistí di un grado indeterminá di piedra i eis. Saturno ta e úniko planeta di sistema solar ku ta ménos denso ku awa (1 g/cm³); rònt di 30% ménos, e tin un densidat promedio di 0,69 g/cm³. Yùpitèr su masa ta 318 biá di Tera, miéntras ku Saturno ta 95 biá. Yùpitèr i Saturno huntu ta karga 92% di e masa total planetario den sistema solar.

Struktura interno

[editá | editá fuente]

Aunke, Saturno ta konsistí prinsipalmente di hidrógeno i helium, mayoria di su masa no ta den estado di gas. Dip den e planeta, e preshon ta asina altu ku hidrógeno ta bira un líkido. Ku oumento di profundidat, temperatura i preshon ta oumenta, i den su fondo hidrógeno ta komportá su mes manera metal.

Modelonan planetario standart ta sugerí ku interior di Saturno ta similar ku di Yùpitèr. Probablemente e tin un núkleo chikitu di piedra, rondoná pa kapanan di hidrógeno i helium, ku un kantidat chikitu di otro supstansia. Midimentu di forma i gravedat di Saturno ta indiká ku sa masa ta mas konsentrá den e sentro, kompará ku Yùpitèr. Esaki ta nifiká ku Saturno ta kontené material mas denso den serkania di su núkleo. Den su sentro, Saturno ta konsistí rònt di 50% hidrógeno, kompará ku rònt di 67% den Yùpitèr.

Ta presumí ku núkleo di Saturno ta konsistí di piedra i metal, pa loke ta trata komposishon e ta generalmente similar ku di Tera, pero mas denso. E núkleo ta rondoná pa un kapa diki di hidrógeno líkido metáliko. Ariba di esaki tin un kapa miksto di hidrógeno líkido i helium, ku gradualmente ta transishoná den un estado di gas na altitutnan mas altu. E kapa eksterior di mas o ménos 1.000 km diki, ta konsistí prinsipalmente di gas.

Saturno tin un interior hopi kayente, den su núkleo temperaturanan ta alkansá mas o ménos 11.700 °C. E planeta ta emití mas o ménos 2,5 biá mas energia ku loke e ta risibí for di Solo. Un splikashon pa esaki ta e mekanismo di yobida di helium dip den Saturno su interior. Komo ku e gotanan ta baha dor di e densidat abou di hidrógeno, e proseso di frikshon ta liberá kalor, i kapanan eksterno di Saturno ta ekshousto di helium.

Renchi planetario

[editá | editá fuente]
E sistema compleho di renchi no lo ni pas den e espasio entre Tera i Luna.[2]

E struktura di renchi di Saturno ta un ehèmpel di un fenomeno komun den astrofisika, yamá e disko. Aunke, renchinan di Saturno ta anchu, nan tin e distinshon di ta e disko mas fini (≈100 yarda)[3] konosí pa astrónomonan. E renchi tin un stral interno di 69.000 kilometer i un stral eksterno di 213.000 kilometer.[4] Pa komparashon, si Saturno wòrdu redusí na tamaño di un básketbòl, e renchinan lo ta mas o ménos 1/250 e diki di un kabei humano.[3]

Detaye di Galileo su dibuho di Saturno den un karta pa Belisario Vinta (1610)

E sistema di renchi no ta forma un disko uniforme; nan ta un seri di renchi konséntriko di kua algun ta mas briante ku otro. E renchinan individual a wòrdu supdividí i etiketá ku lèternan di A te ku G, den orden di deskubrimentu. E renchinan prinsipal òf "klásiko" ta A, B, i C; ku ta konosí for di siglo diesshete. Aunke, planeta Saturno ta konosí for di tempu antiguo, e sistema di renchi a wòrdu opserva pa promé biá dor di astrónomo italiano, Galileo Galilei ora e la mira nan den un teleskop primitivo den aña 1610. Su teleskop, sin embargo, no tabata di alta kalidat i tabata solamente por a persebí un "klòmpi", el a determiná nan komo luna, na ambos banda di Saturno. Un astrónomo hulandes, Christiaan Huygens, kende den 1656 tabata e promé pa identifiká e "klòmpinan" aki komo renchi rònt di Saturno.[3]

Opserva ku teleskop, renchinan A i B ta esnan mas briante. A i B ta separá pa e divishon di Cassini, kua ta un habrí kousá pa forsa di gravitashon di Saturno su luna, yamá Mimas. Den sekshon eksterior di renchi A tin dos habrí smal; esta, Encke gap i Keeler gap, kousá i mantené pa dos luna "inkorporá" den renchi A; esta, Pan i Daphnis, respektivamente. E renchi skur D ta esun mas serka di Saturno. E renchi ta vago i ta konsistí di partikulanan mikroskopiko kua ta hasi'e difisil pa mira. El a wòrdu deskubrí dor di sonda espasial Voyager den añanan 1980.[3] Saturno su renchi E ta difuso i esun mas anchu (1,1 mion kilometer) ku ta ekstendé for di órbita di Mimas te na órbita di Titan.[2] Sonda espasial Pioneer 11 a diskubrí renchi F den sèptèmber 1979. E ta esun mas smal di e renchinan, lokalisa nèt pafó di renchi A. Su struktura smal ta kousá pa dos luna di Saturno na ambos banda di e renchi, esta; Prometheus i Pandora. Esakinan ta lunanan "pastoral" (ingles: shepherding), kua ta nifiká ku nan tin un forsa di gravitashon ku tin un efekto "repelente" riba partikulanan di renchi F ku ta konsentrá nan den un órbita mas smal.[3]

Sistem di renchi den koló natural atkerí na un distansia di 1,1 mion kilometer for di Saturno dor di sonda espasial Cassini (2007).

Órbita i rotashon

[editá | editá fuente]

E distansia promedio entre Saturno i Solo ta surpasá 1,4 bion kilometer (9 UA). E ta tuma Saturno 10.759 dia (òf ≈ 29½ aña) pa kompletá un revolushon rònt di Solo na un spit promedio di 9,68 km/s. E órbita elíptiko ta inkliná pa 2,48 grado, relativo ku e plano di órbita di Tera. E distansia mas serka di Solo (periapsis) ta mas o ménos 9,915 UA, i distansia mas leu (apoapsis) ta mas o ménos 9,957 UA.

Saturno tin e di dos dia mas kortiku den sistema solar, den otro palabre e tempu ku e planeta ta tuma pa drai un be rònt su mesun as. Un dia riba Saturno ta tuma 10,7 ora. Saturno su as ta inkliná pa 26,73 grado, relativamente ku su órbita rònt di Solo, kasi similar ku di Tera si inklinashon di 23,5 grado. Esaki ta nifiká ku Saturno ta eksperensia temporada, manera na Tera.[5]

Satelit natural

[editá | editá fuente]

Desde mart 2025, Saturno tin 274 luna konfirmá den su órbita, mas ku kualke otro planeta den sistema solar. Su lunanan ta varia den tamaño, for di Titan ku ta mas grandi ku planeta Merkurio pa Enceladus ku tamaño di un arena deportivo. E luna chikitu tin un oséano global bou di un kapa diki di eis.[6]