Jump to content

Historia kontemporáneo di Spaña

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
(Bo a yega aki pa via página Spaña den edat kontemporáneo)
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
“E Tres di Mei 1808”, di Francisco de Goya.
E promulgashon di e Konstitushon di 1812, obra di Salvador Viniegra (Museo di Kortenan di Kádiz).
Nashon spañó den tur dos hemisferio segun e Konstitushon di 1812.
Niceto Alcalá-Zamora, promé presidente di e Segundo Repúblika Spañó.
Franco i su kasá Carmen Polo (1968).
Felipe VI na 2015.

Historia kontemporáneo di Spaña ta abarká e periodo ku a kuminsá ku e krísis di e Régimen Bieu i e Guera di Independensia na 1808, ku ta ekstendé te dia di awe. E era aki ta wòrdu definí pa e transishon kompleho i hopi bia violento di un monarkia apsoluto pa un estado liberal i, finalmente, un demokrasia konsolidá. Durante e dos siglonan aki, e pais a pasa den transformashonnan sosial i ekonómiko profundo, marká pa un alternashon konstante entre intentonan di modernisashon i periodonan di reakshon outoritario.

Siglo 19 i gran parti di siglo 20 tabata karakterisá pa instabilidat institushonal, e pèrdida di poseshonnan kolonial, i e lucha pa soberania nashonal. Tabata te den e último parti di siglo 20 ku Spaña a logra stabilidat demokrátiko duradero, integrando kompletamente den institushonnan Oropeo i transformá su struktura agrario tradishonal den un ekonomia di servisio moderno i industrialisá.

Krísis di e Regimen Bieu i e nasementu di liberalismo

[editá | editá fuente]

E komienso di e Era Kontemporáneo na Spaña a wòrdu marká pa e invashon Napoleónico di 1808, ku a lanta e Guera di Independensia. E konflikto aki no tabata solamente un lucha kontra e okupashon franses, pero tambe e etapa pa e promé revolushon liberal di Spaña, ku a kulminá den e Konstitushon di Cádiz di 1812. Sinembargo, e regreso di Fernando VII a trese un restourashon di absolutismo ku a retrasá reformanan. Despues di su morto, e pais a wòrdu hinká den e Gueranan Karlista, un konflikto dinástiko i ideológiko entre e defensornan di absolutismo tradishonal i e partidarionan di un monarkia konstitushonal ku a apoyá Isabella II.

E Sexenio Democrático i e Restourashon di Borbon

[editá | editá fuente]

E instabilidat di e reinado di Isabel II a kondusí na e Revolushon di 1868, konosí komo “La Gloriosa,” ku a introdusí e Sexennium Demokrátiko. E periodo kòrtiku pero intenso aki a inkluí e monarkia di Amadeo di Saboya i e proklamashon di e Promé Repúblika, ku tur dos a frakasá debí na fragmentashon polítiko i konfliktonan armá interno. Na 1874, e Restaurashon di Borbon bou di Alfonso XII a establesé un sistema di “alternashon pasífiko” entre Konservativonan i Liberalnan, diseñá pa Cánovas del Castillo. Aunke e tabata proveé ​​stabilidat, e sistema tabata basá riba fraude elektoral i bosismo polítiko, drentando den krísis despues di e “Desaster di ’98,” ora Spaña a pèrdè su último kolonianan den eksterior.

Segundo Repúblika i Guera Sivil

[editá | editá fuente]

E destrukshon di e monarkia di Alfonso XIII i e fin di e diktadura di Primo de Rivera a pèrmití e proklamashon di e Segundo Repúblika na 1931. E régimen aki a purba un modernisashon radikal di e pais a traves di reformanan agrario, edukativo i teritorial, enfrentá resistensia fuerte di sektornan tradishonal i e kresiente radikal di izquierda. E polarisashon sosial i polítiko a kulminá den e golpi di estado di 1936, ku a kondusí na un Guera Sivil sangriento. E konflikto a terminá na 1939 ku e viktoria di e rebeldenan i e establesimentu di un diktadura militar enkabesá pa General Francisco Franco.

Frankismo i e transishon pa demokrasia

[editá | editá fuente]

Pa kasi kuarenta aña, e diktadura frankista a suprimí libertatnan demokrátiko i derechonan regional, pasando dor di etapanan ku ta varia di e isolashon autárkiko di e periodo despues di guera te na e desaroyo ekonómiko di añanan 1960. Na morto di e diktador na 1975, e pais a kuminsá e Transishon Spañó, un proseso di reforma legal ku a permití e transishon di diktadura pa demokrasia sin un ruptura violento. E logro fundamental di e periodo aki tabata e ratifikashon di e Konstitushon di 1978, ku a definí Spaña komo un monarkia parlamentario i a establesé un modelo desentralisá di komunidatnan outónomo.

Spaña den Union Oropeo i retonan aktual

[editá | editá fuente]

E konsolidashon demokrátiko a wòrdu fortalesé dor di e entrada di Spaña den e Komunidat Ekonómiko Oropeo na 1986. Desde e tempu ei, e pais a pasa den un proseso di modernisashon sin presedente, birando un demokrasia ku ta funshoná kompletamente i un di e ekonomianan mas importante den e Zona Euro. Sinembargo, e periodo aktual no a keda sin retonan signifikante, inkluyendo manehá krísisnan ekonómiko mundial, e transformashon di e sistema tradishonal di partido pa polítika multipartidista, i tenshonnan teritorial ku ta surgi for di movementunan di independensia den regionnan manera Cataluña.