Naturalesa

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
Bai na: Nabegashon, Buska
Wèrlèk ta dal durante e erupshon di e Volkan Galunggung grandi, West Java, na 1982

Naturalesa, den e sinti mas grandi, ta ekivalente na e Mundu Natural, e Mundu Fisikó, of e Mundu Material. "Naturalesa" ta referi na e fenomena di e mundu fysikó, anto tambe na bida en general. E ta varia di skala di e nivek Subatomikó pa e nivel Kosmikó. E palabra naturalesa ta deriva for di e palabra Latino natura, of "kalidatnan esenshal", anto den tempunan antiguo, tabata kermen literalmente "duna lus". Natura tabata un translashon di e palabra griego physis (φύσις), ku originalmente tabata relashona ku e karakter intinsiko di matanan, bestianan, anto otro kosnan ku ta desaroya riba nan mes. E konsepto di naturalesa tur na tur, e universo fisikó, ta un di e varion eskpanshonnan di e noshon original; e la kuminsa komo un par di aplikashonan di e palabra φύσις dor di filosofónan pre-Sokratiko, anto a haña mas influensia sigun tempu a progresá. Entre e varios usunan den e mundu awendia, "naturalesa" por refiri na e relmo general di varios tipo di animalnan, anto den un par di kaso na e prosesonan asosia ku objetonan inanima-e manera ku tiponan partikular di kosnan ta eksisti riba nan mes, manera e wèr anto e geologia di mundu, anto e materia anto e energia di kua tur e kosnan aki ta kompone di dje. E ta wordu tumá pa nifiká "Ambiente Natural" of wildernis i animalnan wild, piedranan, mondinan, playanan, anto in general e kosnan nu no a wordu altera substansiabelmente dor di e ser humano, of ku tei dor di intervenshon humano. Por ehemplo, objetonan manafakturá anto e interakshon humano no ta wordu konsidera komo parti di naturalesa, of nan ta wordu kualifiká komo, por ehemplo "Naturalesa humano". Esaki ta un konsepto mas tradishonal di kosnan natural ku te ahindo por wordu haña awedia ta implika un distinshon entre e natural i e artifisial, e artifisial ta wordu konsidera di ta e kos ku a wordu traha dor di e konsenshi humano. Dependiendo di e konteksto partikular, e termino "natural" tambe por wordu distingi for di e innatural, e sobrenatural, anto e artifisial.

Kontenido

[editá] Mundu

Un bista di Mundu, tumá na 1972 dor di e astronauntanan di Apollo 17. E imagen aki ta e uniko te ahinda mustrando un hemisferio kla di mundu.

Artikulo prinsipal: Mundu, i Geología

Mundu ta e uniko planeta ku ta konosi pa kontene bida, anto su karakteristikanan naturalta subjekto di varios estudionan sientifiko. Den e systema solar, e ta e di tres planeta for di e solo; e ta e planeta terestal mas grandi i e planeta di sinku mas grandi na tur. Su karakteristikanan klimatiko mas prominente ta su dos regionan polar, dos region temperá relativamente chiki anto un parti grandi tropiko pa subtropiko. Presipitashon ta vario hopi entre e lokashonan, di varios meter di awa pa aña te ku menos ku un milimetro. 71 prshento di e superfisio di mundu ta kubri dor di lamanan salu. E restante ta kubri dor di kontinentenan i islanan, mayoria di dje na e hemisferio nort. E mundu Earth has a evolushoná dor di prosesonan geologiko i biologiko ku a laga trasonan di e kondishonan original. E parti pafo ta dividi entre varios platonan tektoniko moviendo, ku a kambia relativamente lihe varios biaha. E interior ta keda aktivo, ku un lag diki di mantel den estado likido anto un sentro di heru puro ku ta genera un felt magnetiko. E kondishonan atmosferiko a wordu altera signifikamente dor di sernan bibante, ku a traha un balansa ekologiko ku a stabilisa e kondishonan di e planeta. Aunke tin variashonan regional den klima dor di latitudo i otro faktornan geologiko, e klima media di mundu ta pasta stabil durante periodonan interglasial,anto variashonan di un grado of dos den temperatura global tabatatin historikamente gran efekto riba e balansa ekologiko, anto e geografia aktual di mundu.

[editá] Geologia

Tres tipo di grensnan tektoniko.

Geologia ta e siensia anto estudio di e materia solido i likido ku ta konstitui mundu. E felt di geologia ta enkompasa e estudio di su komposishon, struktura, propiedatnan fisiko, dinamiko, anto historia di e materialnan di mundu, anto e prodeso den kua nan ta wordu formá, mové i kambiá. E felt aki ta un disiplina akademiko mayor, anto e ta importante pa e ekstakshon di mineralnan anto hydrokarbon, konosementu di mitigashon anto peligernan natural, un par di feltnan di enignier ano akontesementu di klimanan i ambientenan di pasado.

[editá] Evolushon Geologiko

E geologia di un area ta evolushoná ora tempu pasa komo depositonan di piedra ta wordu depositá i pone anto prosesonan deformashonal ta kambia nan lokashonan. Piedranan ta depositá primeramente dor di depositashon riba e superfisio of entre e otro piedranan abou di dje. Depositashon por okuri ora lagnan di sedimento kai riba e superfisio di mundu anto lithifiká depues den piedra sedimentario, of ora material volkaniko manera as di volkan of lava, ta kubri e superfisio. Introusonan Ingenouso manera batholithikonan, laccolithsonan, dijknan, and silonan, ta wordu pushá ariba den e piedra riba dje anto nan ta kristalisá ora nan penetra. Despues di e sekuensia inishal di piedranan ku a wordu depositá, e piedra ta wordu deforma of metamorfosá. Deformashon ta okuri tipikamente dor di e kitamentu horizontal, of e moveshon di banda pa banda. E regimonan struktural aki ta relashoná en grande pa konvirgi, divirgu anto transforma na e grensnan, respektivamente entre platonan tektoniko.

[editá] Perspektivo Historiko

Un animashon di Mundu su sperashon di Pangaea hypotisá.
Plankton ta biba den oceanonan, lamanan i lagonan, anto ta eksistí riba mundu pa sigur 2 bion aña.

Mundu ta estima ku a wordu forma 4.54 bion aña pasá for di e nebula di solo, huntu ku e solo i e otro planetanan. E luna a wordu forma kasi 20 mion aña despues. Initialmente di smelt, e lag eksterno di e planeta a fria, resultando den kun làg solido. Gasmentu i aktividat volkaniko a produsi un atmosfera primordial. Vapor di awa ku a kondensa, mayoria of tur di dje a bini for di eis ku a wordu trese dor di kometa, a produsi oceanonan anto otro kaminda di awa. E kemestria hopi energetiko aki ta wordu kere ku a produsi un molekula mes replikante ront di 4 bion aña pasá.

Kontinentenan a forma, anto despues nan a parti atrobe anto a reforma den un proseso den kua e superfisio di mundu a kambia durante mion di aña, okashonalmente trahado un superkontinente. Ront di 750 mion aña pasá, e prome superkontinente konosi Rodinia, a kuminsa kibra. E kontinentenan despues a rekombina pa forma Pannotia ku a kibra tambe anto mas o menos 540 mion aña pasá finalmente a forma esun di Pangaea, ku a kibra mas o menos 180 mion aña pasá

Tin evidensia signifikante ku tabata tin glasiashon global severo durante e era Neoproterozoiko durante kua henter e planeta a wordu kubri dor di un kapa di sneu. E hypothesis aki ta wordu yama "Mundu Sneubal", anto e ta di interes partikular komo e ta presidi e Eksploshon di Cambrian den kua bida multiselular a kuminsá, ront di 530–540 mion aña pasá.[16]

For di e eksploshon di Cambrian tabata tin sinku ekstinshon grandi defení. E delaster unu a okuri 65 mion aña pasá, ora un meteorita a dal nos planeta anto a kuminsa ku e ekstinshon di e dinosourionan no-aviano anto otro reptilonan grandi. Pero a spar animalnan chiki manera mamiferonan ku tabata parse djaka. Durante e siguiente 65 mion aña bida mamifero a diversifika.

Un par di mion aña pasá, un espesie di makaku afrikano a haña e abilidat di para riba dos pia. E advento siguiente di bida humano, anto e desaroyo di agrikultura i otro sivilisashon a laga humanonan pa afekta e planeta mas tantu ku tur otro espesia di bestria, afektiendo komo e naturalesa anto e kantidat di organismonan ku e klima global. Pa komparashon, e katastrope di oksigeno, produsí pa e kresenentu di lima durante e periodo sideriko, tabatatin mester di 300 mion aña pa kulmina.

E era presente ta wordu klasifika komo un evento di ekstinshon, e ekstinshon di Holoceno, esun mas lihe ku a heri pasa. Un par, manera E. O. Wilson di Universidat di Harvard, ta bisa ku e destukshon di e biosfera dor di humanonan por kousa mitar di tur bida na tera pa muri den e siguiente 100 añanan. E ekstento di e evento di ekstinshon aki te ahinda ta wordu diskuti i kalkula dor di biologonan.

[editá] Atmosfera, Klima i Wèr

Lus blou ta spat mas tantu ku otro olanan di lus dor di e gasnan den e atmosfera, dunando mundu un halo blou ora bo mire for di espasio.

Artikulo prisipal, Wèr, Klima, Atmosfera di mundu

E atmosfera di mundu ta sirbi un rol grandi den e sostenementu di e ekosystema di mundu. E lag fini di gasnan ku ta kubri mundu ta wantá na su luga dor di gravedat. Airu seku ta konsistí di 78% nitrogeno, 21% oksigeno, 1% argon anto otro gasnan inerto, dioksido di karbon,, etc; pero airu tambe ta kontene un montante variabel di vapor di awa. E preshon atmosferika tin un haltura di eksala di mas o menos 8 kilometro na e superfisio di mundu.

E lag di ozone di mundu ta hunga un rol importante, bahando e katidat di rayonan ultravioleta ku ta penetra e atmosfera. Komo ADN ta daña hopi lihe dor di e rayonan aki, e ta sirbi komo un protektor di bida. E atmosfera tambe ta retene kayente, asina redusiendo e extremonan den temperatura.

Wèr terestral ta okuri den e parti mas abou di e atmosfera, anto ta sirbi komo un systema konvektivo pa redistibui kayente. Stromingennan di Laman ta un otro faktor importante den determinando e klima, partikulaemente e sirkulashonan thermiko grandu ku ta distibui kayente for di e equator na e regionan polar. E korientenan aki ta yuda modera e diferensianan den temperatura entre zomer ku winter den e zonanan temeprado. Tambe, sin e redistribushon aki e areanan tropiko lo ta hopi mas kayente, anto e regionan polar hopi mas friu.

Wèr por tin effektonan benifisial komo ku ta hasi daño. Ekstremonan den wèr manera warwaru of orkan, por gasta hopi energia den nan patnan, anto produsi devastashon. Vegetasgon di e superfisio ta haña un dependensia riba e variashon periodikal di e seizoenan, anto un par di kabio chikitu durante solamente un par di aña por tin un effekto dramatiko riba e vegetashon komo e bestianan ku tin mester di dje pa nan kuminda.

Un tornado na Oklahoma sentral.

E klima planetario ta midi den terminonan mas largu ku e wér pa sigui sierto trentnan. Hopi faktornan ta konosi pa influensia e klima, inluiendo korientenan oceaniko, e albedo di e superfisio, gasnan di broeikas, variashonann den luminosidat di solo, anto kambionan den e planeta su orbito. basá riba e rekortnan historiko, e mundu ta konosi pa a bai dor di varios kambionan klimatikon den e pasado, inkluiendo Eranan di Eis.

E klima di un region ta depende riba un number di faktornan, espesialmente e latituda. Un banda latidudal riba e superfisio ku attributanan similar ta forma un region klimatiko. E number di e regionan ei, for di e regionan tropikal na e equator te ku e regionan polar den e polonan ekstemo di nort i sur. Wèr tambe ta influensia dor si e seizoenan ku ta un resultado di e echo ku mundu su aksis ta leun un tiki for di e plano orbitual. Kemen, na un tempu durante zomer of winter, un parti di e planeta ta mas eksposá na e rayonan di solo. E eksposishon aki ta alterna ora e mundu ta drei den su orbito. Na un tempu, un ta nada na kua seizon e hemisferionan di nort i sur semper ta eksperensia seizonan kontrali.

Wèr ta un systema kaotiko ku ta modifá lihe dor di kambionan chiki den e medio ambiente, kemen voorspelling presies ta limita awendia pa solamente un par di dia. Tur na tur dos kos ta pasando ront mundu awendia: (1) e averahe di temperatura ta aumentando; anto e klimanan regional ta bezig ta kambia.

[editá] Awa riba tera

E Watervalnan di Igazú na e grens entre Brazil i Argentina.

Artikulo prinsipal, Awa

Awa ta un substanisa kímiko ku ta kompone di hidrogeno i oksigeno anto ta vital pa tur forma konosi di bida Na uso typical awa ta referi solamente na su forma likidó, pero e substansia tambe tin un estado solido, eis, anto gaseoso, vapor di awa of stóm. Awa ta kubri 71% di e superfisio di Mundu. Riba tera, e ta wordu haña prinsipalmente den e oceanonan anto otro kurpanan grandi di awa, ku 1.6% di dje abou den suela anto 0.001% di dje den nos airu komo vapor, nubianan (formá dor di partikulonan solido od likido suspendi den airu) anto komo persipitashon. Oceanonan ta tene 97% di e awa riba nos superfisio, glesjernan anto kapanan di eis polar 2.4%, anto otro kurpanan manera riunan, lagonan i pontnan 0.6%. Adishonalmente un kantidat minuto ta kontene den korpanan biologiko anto produktonan manafaktura.

[editá] Oceanonan

Un mirada di e Oceano Atlantiko for di Leblon, Rio de Janeiro.

Artikulo prinsipal, Oceano

Un oceano ta e kurpa di awa mayor di awa salu, anto un komonente prinsipal den e hydrosfera. Aproksimadamente 71% di e superfisio di mundu (un area di mas o menos 361 mion kilometro kuadrado) ta kubri dor di oceanonan, un kurpa kontinuoso ku ta dividí un par di oceanonan prinsipal si lamannan mas chikitu. Mas ku mitar di e area aki ta mas ku 3.000 meter profundo. Salinidat averahe ta ront di 35 ppt (3.5%) anto kasi tur awa salu ta entre 30 i 28 ppt. Aunke tin areanan konosi komo lamanan sepera, e awanan aki ta komprimi un oceanonan global i kontinuoso ku interkambio liber entre su pratinan ta fundamental pa oceanografia.

E divishonan oceaniko mayor ta defini dor di e kontinentenan anto varios archipelagonan, anto otro kriteria: e divishonan aki ta (den grandesa asendio), e Oceano Pasifiko, e Oceano Atlantiko, e Oceano Indiko, e Oceano sur anto e Oceano Arktiko. Regionan mas chikitu di e oceanonan ta yama laman, golfo, baija anto otro nomber. Tambe tin lagonan salu ku ta kurpanan mas chikitu sera for di e lamanan prinsipal. Dos ehemlo notabel ta e Laman Aral anto e Laman salu Grandi.

[editá] Lagonan

Lago Mapourika, Nobo Zealandia

Artikulo prinsipal, Lago

Un lago (for di Latino lacus) ta un fetura natural (of fetura phisiko), un korpa di likido riba e superfisio di un planeta ku ta lokalisa bou di un basino (ku no ta global) anto ta move masha poko poke si e move mes. Riba tera, un kurpa di awa ta konsidera un lago ora e ta paden di tera, no parti di un oceano, mas profundo ku un pont anto e ta wordu duna awa dor di un riu.

E uniko planeta otro ku tera ku tin lago ta Titan, ku tin lagonan di ethano, i probablemente meskla ku methano. E no ta konosi di Titan su lagonan ta wordu duna su likido for di riunan, perso riba su superfisio tin varios sobranan di riu. Lagonan natural riba tera ta generalmente wordu haña den areanan montañoso zonanan di rift, anto areanan ku glasiashon resien of den pasado. Otro lagonan ta wordu haña den basinan endoreiniko of banda di e kursonan di riunan bieu Na sierto parti di mundu, tin hopi lago dor di basinan di awa kaotiko kedá atras for di e delaster siglo di hielo. Tur lago ta temporal over di tempunan geologiko, pasobra nan lo yena poko poko ku sedimento of basha over den e basino ku ta kontene nan.

[editá] Pontnan

Artikulo prinsipal, Pont

E Westborough Reservoir (pont di mill) na Westborough, Massachusetts.

Un pont ta un kurpa di awa pará, natural komo traha dor di hende, ku ta normalmente mas chikitu ku un lago. Un variedat grandu di kurpanan traha ku forsa humano ta klasifika komo pontnan, inkluiendo yardinan di awa diseña pa ornementashon,pontnan di piská diseña pa brui piská, anto pontnan solar diseña pa warda energia solar. Pontnan i lagonan ta distingi for di beeknan dor di nan velosidat di korienten. Aunke korientenan di beeknan por wordu oberva fasilmente, pontnan i lagonan tin mikro-koriente dirigi ku un systema thermiko anto bientu modera. E kosnan aki ta distingui un pont for di otro terenonan akuatiko manera poelnan di beek anto di tidio.

[editá] Riunan

E riu di Nilo na Cairo, Egypto su siudat kapital

Artikulo prinsipal, Riu

Un riu ta un kurso di awa natural, normalmente di awa dushi, ku ta laba bai drenta un oceano, un lago, un laman of un otro riu. Den un par di kaso un riu ta simplementa drenta tera of ta seka kompletamente prome ku e yega un otro kurpa di awa. Riunan chikitu por tin hopi nomber dependiente riba nan luga manera beek ku rooi; no tin un regla general ku ta defini kiko por wordu yama un riu. Hopi riunan chikitu ta spesifiko pa e lokashon geografiko; un ehemplo ta Burn na eskosia kaminda un riu ta bisa pa ta mas grandi ku un beek pero esaki no tur biaha ta konta dor di e systema vag di e lenga. Un riu ta parti di e siklo hidrologiko. Awa den un riu ta generalmenta kolekta for di persipitashon dor di fangumentu di superfisio, rekargo di awa den tera, anto posnan, anto e losmentu di awa warde den eis natural anto paknan di sneu (glesjernan).

Bear Creek na Pennsylvania, Merka

[editá] Beeknan

Artikulo prinsipal, Beek

Un beek of stróm ta un kurpa di awa ku un koriente, konfidi den un plano anto bankonan di koriente. Na Merka un beek ta klasifika komo un kurso di awa mas chikitu di 18 meter di hancura. Beeknan ta conduitonan importante di e syklo di awa, instomentonan den awa di tera ta rekarga anto nan ta sirbi komo un koredor pa migrashon di piská i otro animalnan. E habitad biologiko den e visinidat emidiante di e beek yama e zona ripario. Den e ekstinshon di Holoceno ku ta pasando aworaki beeknan ta un koredor importante pa konekta habitadnan fragmentá anto asina konserviendo biodiversidat. E estudio di beeknan i kursonan di awa in general ta yama hydrologia di superfisio anto ta un parti esensial di geografia ambiental.

[editá] Ekosystemanan

Loch Lomond na eskosia ta forma un ekosystema relativamente isolá. E komunidat di piska den e lago aki a keda meskos pa un periodo hopi largu di tempu..
Un mirada areal di un ambiente humano. Riba e portet ta mira e siudad di Chicago

Artikulo prinsipal, Medio Ambiente, Ekologia

Ekosystemanan ta kompone dor di un variedat di componentenan abiotiko i biotiko ku ta funkshona den un manera interrelashona. E struktura anto komposishon ta determina dor di varios faktornan ambiental ku tambe ta interrelashona. Variashonan den e faktornan aki lo initia modifikashonan dynamiko na e ekosystema. Un par di e komponentenan mas importante ta: tera, atmosfera, radiashon di solo, awa anto organismonan bibu.

Sentral na e ekosystema ta e idia ku organismonan bibante ta interaktua ku kada otro elemento di nan ambiente lokal. Eugene Odum, un fundadó di ekologia a bisa: "Kualke unito ku ta inlui tur e organismonan (e kommunidat) den un area ta interaktuando ku e ambiente fysiko na kua un vloeimentu di energia ta sirkula i ta trese un stuktura trophico mas definí, diversidat biotiko, anto syklonan material (enkambio entre sernan bibante i no-bibante) den e systema tin un ekosystema, espesianan ta konekta i dependiente na otro den e kadena di kuminda, anto enkambio energia anto materia entre nan mes anto nan ambiente. E ekosystema humano ta fundá den e deconstukshon di e dichotonimia di hende/naturalesa anto e premisio ku tur espesia ta dependente di otro, i tambe ku e konsituentenan abiotiko di nan biotipo.

Un unito mas chikitu ta yama un mikroekosystema. Por ehemplo un microsystema por ta un piedra anto tur e bida bou di dje. Un macroecosystema por involvi henter un ekoregion, entre su basin di drainahe.

[editá] Wildernis

[editá] Bida

[editá] Evolushon

[editá] Mikrobonan

[editá] Matanan i Animalnan

[editá] Interrelashon Humano

[editá] Astetikonan i Bunitesa

[editá] Materia i Energia

[editá] Pafó di Mundu

[editá] Linknan Eksterno

Hèrmèntnan Personal
Namespaces

Variants
Kantidat di biaha mirá
Actions
Nabegashon
Kaha di Hèrmènt