Jump to content

DNA

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
(Bo a yega aki pa via página ADN)
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
DNA
Un gen ta un segmento distinto di DNA ku ta kódigo funshonal. Un kromosom ta un kadena largu di DNA ku ta kontené hopi gen. Un kromosom humano por kontené te ku 250 mion par di base y ta enserá miles di gen.
E dòbel héliks forma pa e biokimika di DNA. E parnan di base ta aloká horizontal entre e dos kadenan spiral

Desoksiribonukleine zür (òf Ásido desoksiribonukleiko), miho konosí komo DNA ta un makromolekül biologiko ku ta kontené e informashon hereditario di práktikamente tur organismo bibu i hopi vírùs. Den tur sèl bibu, DNA ta hunga un ròl sentral den desaroyo, funshon, kresementu i reprodukshon.

DNA ta areglá komo un polímer hopi largu, konsistiendo di dos kadena di nukleotide ku huntu ta forma un dòbel héliks (struktura spiral). Kada nukleotide ta konsistí di tres parti: un base nitrogeno (adenine, guanine, sitosine òf timine), un molekül di suku (desoksiribose), i un grupo di fosfat. E gruponan di suku i fosfat ta forma e wes'i lomba di e kadena, miéntras ku e basenan ta dirigí paden i ta forma par: adenine (A) semper ta konektá ku timine (T), i guanine (G) semper ku sitosine (C).

E sekuensia spesífiko di e basenan aki ta forma e kódigo genétiko, ku ta kontené instrukshonan pa sintetisá proteina. Proteina ta esensial pa e struktura i funshon di sèlnan. Un sekshon di DNA ku ta kódifika pa un proteina òf karakterístika spesífiko ta wòrdu yamá un gen. E produkshon di proteina for di gennan ta sosedé via dos proseso presisamente regulá: transkripshon (e kopiamentu di DNA den RNA) i tradukshon (e tradukshon di RNA den un proteina).

Den organismonan eukaria, manera animal i mata, e DNA ta distribuí riba vários kromosom, aloká den e núkleo di sèl. E kromosomnan aki ta konsistí di DNA doblá i mará stèrki, rònt di proteinanan spesial. Promé ku kada divishon selular, kromosomnan ta wòrdu kopiá kompletamente den un proseso yamá DNA-replikashon.

Den prokariote, manera bakteria i archaea, e DNA no ta situá den un núkleo, pero ta liber den e sitoplasma, i normalmente organisá den forma di un solo kromosom sirkular.

Struktura

[editá | editá fuente]
Potrèt di DNA (potrèt 51), Rosalind Franklin, 1952.

E struktura di e dòbel héliks a wòrdu deskribí na 1953 pa James Watson i Francis Crick i tabata un logro den siensia, prinsipalmente pa ku e desaroyo di biologia molekular. Un parti importante di e evidensia pa e dòbel héliks a bin for di e potretnan di kristalografia di rayonan X saka pe e kímiko, Rosalind Franklin na King's College London. Su potretnan skerpi a resultá krusial pa komprondé e forma espasial di DNA.[1]

E héliks ku dos kadenanan ku ta bira rònt di un as komun tin un anchura di 20 angstrom (2,0 nanometer). Un buèlta (òf revolushon) kompleto ta kontené mas o ménos dies par di base i ta 34 angstrom (3,4 nanometer) largu.

E nukleotidenan ta konektá na otro ku enlase kovalente dor di e gruponan di suku i fosfat. E basenan ta forma un konekshon di brùgnan hidrógeno entre otro pa forma e par di basenan, A•T i G•C.

Polaridat

[editá | editá fuente]
Struktura kímiko di DNA. Brùgnan hidrógeno ta representá komo liñanan interumpí (···). Kada ekstremidat di e dòbel héliks tin un grup'i-fosfat-5' na un banda i un grup'i-hidroksil-3' (—OH) eksponé na e otro.

E manera ku nukleotidenan ta konektá na otro ta duna un kadena di DNA un polaridat kímiko spesífiko, òf direkshon. Tur nukleotide ta konektá ku otro den e mesun orientashon. Si numerá e atòmnan di karbon den e molekül di suku desoksiribose, ta haña ku e grupo di fosfat ta konektá na e di sinku atòm di karbon (5'), miéntras ku e grupo hidroksil (—OH) ta konektá ne e di tres atòm di karbon (3'). Esaki ta duna kada kadena di DNA un ekstremidat distinguí. E indikashonan aki ta indiká na un manera fiho den kua direkshon, un sekuensia di DNA mester wòrdu lesá.

Pa por par e basenan huntu, e dos kadena di nukleotide mester enfrenta otro den orientashon inverso. Den otro palabra, e polaridat di un kadena ta kontrario di e otro. Ta ser bisa ku e kadenanan ta posishona antiparalelo dilanti otro. Den investigashon genétiko, e términonan sentido i antisentido ta wòrdu usá. Un sekshon di DNA ta wòrdu yamá sentido, si e sekuensia di nukleotide ta similar na esun di e mRNA (mensahero pa kodifikashon di proteina). E otro kadena, ku ta komplementario na e kadena di sentido, ta yamá antisentido.

Largura i kantidat

[editá | editá fuente]
Grabashon elektromikroskopiko
DNA desplegá (no spiral). DNA ta lorá rònt di proteina, manera kralchi riba un kadena (nukleosom).
Algun fragmentonan lòs di DNA isolá for di un DNA-vírùs ku dòbel kadena.

molekül di DNA ta sumamente largu en relashon ku nan diameter. Bou di mikroskop elektróniko nan ta aparsé komo hilonan fini. Asta molekülnan di DNA relativamente chikitu di vírùsnan, manera bakteriofag λ, ya kaba tin un largura konsiderabel.

E largura di un molèkul di DNA ta wòrdu ekspresá generalmente den kantidat di par di base. Den práktika, esaki ta varia di algun kilobase (kb) pa megabase (Mb). Por ehèmpel, e kromosom di baketeria laboratorio, Escherichia coli, ta konsistí di aproklsimadamente 6,4 Mb di DNA. E DNA di hende, i otro primate, tin un kantidat total di mas o ménos 3,0 gigabase (GB). Den un sèl humano promedio ta kontené mas o ménos 6,0 pikogram di DNA.

Un otro forma pa ekspresá e largura di DNA ta dor di e midí físiko di e dòbel héliks. Si tur e DNA den un sèl humano ta desplegá, e lo ta mas ku dos meter largu. Esei ta pasobra sèlnan sèlnan di kurpa humano ta diploide, loke ta nifiká ku nan ta kontené dos sèt kompleto di DNA: un di e mama i un di e tata. Pa e DNA por pas den e espasio limitá di e núkleo selular, e DNA mester ta den un forma kompakto. Den eukarianan, e forma kompakto aki sa sosedé dor di lora e DNA rònt di proteinanan spesial, e histonan. E kompleho di DNA lora aki, visibel bou di mikroskopnan fuerte, ta yamá kromatine. E stuktura di kromatine ta hunga un ròl importante durante ekspreshon i divishon di gen.