Republika di Weimar
| Republika di Weimar | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Deutsches Reich | |||||
| |||||
| Mapa | |||||
| Informashon básiko | |||||
| Kapital | Berlin | ||||
| Área | 468,787 km² | ||||
| Historia | |||||
| - Funda | 9 di novèmber 1918 | ||||
| - Disolushon | 1933 | ||||
| Imágennan riba | |||||
| [Editá Wikidata] · [Manual] | |||||
Repúblika di Weimar (aleman:Weimarer Republik), ta e nòmber ku ta referí na estado aleman durante e periodo entre e fin di Promé Guera Mundial y e asenso di e Di Tres Reich. E repúblika a wòrdu establesé na 1919, despues di e abolishon di e monarkia aleman, i a eksistí te na 1933, ora ku Adolf Hitler i e Partido Nashonalsosialista a tuma poder.
Historia
[editá | editá fuente]Fundashon (1918–1919)
[editá | editá fuente]Despues di e derota di Alemania den e Promé Guera Mundial, un seri di rebelion i disturbio sosial a hiba na ekspulshon di Emperador Wilhelm II for di poder na november 1918. E monarkia aleman a wòrdu abolí, i Alemania a wòrdu deklará un repúblika. Un asamblea konstituyente a wòrdu konvoká na e siudat di Weimar, komo e no tabata posibel pa reuni na Berlin debí na instabilidat polítiko.
Na 1919, e Konstitushon di Weimar a wòrdu aproba. E konstitushon aki a introdusí un sistema demokrátiko parlamentario ku un presidente elegí direktamente, un parlamento (Reichstag) elegí pa voto universal, i ampliashon di derechonan sivil.
Retonan inisial i krisis (1919–1923)
[editá | editá fuente]E repúblika nobo a enfrenta problema serio for di su komienso. E Tratado di Versailles a impone kondishonnan severo riba Alemania, inkluyendo pèrdida di teritorio, limitashonnan militar i obligashonnan grandi di reparashon finansiero. Esaki a krea resentimentu entre hopi sektor di e poblashon.
Entre 1919 i 1923, Alemania a wòrdu golpeá pa inflashon ekstremo, huelga, intento di golpe di estado, i violencia polítiko for di gruponan ekstremista tantu di banda robes komo di banda drechi. E hiperinflashon di 1923 a kaba ku e plaka di spar di hopi hende i a debilitá e konfiansa den e sistema demokrátiko.
Periodo di stabilidat relativo (1924–1929)
[editá | editá fuente]Despues di 1923, e situashon ekonómiko a kuminsá mehorá danki na reformanan monetario i yudansa internashonal, manera "Plan Dawes". Durante e añanan ei, Repúblika di Weimar a eksperensiá un periodo di stabilidat polítiko i kresementu kultural.
E periodo aki ta konosí pa su kontribushonnan importante na arte, literatura, siensia i sine. Siudatnan manera Berlin a bira sentronan internashonal di inovashon kultural i intelektual.
Dekadensia i fin (1929–1933)
[editá | editá fuente]E Gran Depreshon Mundial, ku a kuminsá na 1929, a golpeá Alemania duru. Desempleo masivo, pobresa i inseguridat ekonómiko a debilitá e sistema demokrátiko, fortalesiendo partidonan ekstremista, inkluso Partido Nasionalsosialista.
E instabilidat polítiko a hiba na un uso mas frekuente di dekretonan presidensial i a mina e funshonamentu di e parlamento. Na 1933, Adolf Hitler a wòrdu nombrá kansiyer, i despues di esaki e demokrasia a wòrdu eliminá gradualmente. Asina, Repúblika di Weimar a yega na su fin i a wòrdu remplasá pa e Di Tres Reich.