Jump to content

Edat kontemporáneo

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Historia
Prehistoria · Edat antiguo · Edat medio · Renasementu · Edat moderno
 

Imágennan riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons

E Edat kontemporáneo ta e periodo históriko ku ta ekstendé for di i/òf a keda definí pa e movementu di independensia di Merka (1776), e Revolushon Franses (1789) òf e Guera di Independensia di Hispañola i Latinoamérika, te na e tempu aktual. Si a skohe 1789 komo punto di partida, e Edat kontemporáneo ta kubri mas o ménos 234 aña di desaroyo kontinuo.

Durante e periodo aki, humanidat a experimentá un transishon demográfiko, ku a terminá pa e sosiedatnan mas avansá (e asina yama promé mundu) i ku ainda ta den kurso pa mayoria (paisnan supdesaroyá i paisnan resientemente industrialisá), ku a hiba nan kresemento mas leu di e limitenan ku naturalesa a imponé histórikamente, logrando e generalisashon di konsumo di tur sorto di produkto, servisio i rekurso natural ku a elevá pa gran parti di ser humano nan nivel di bida den un forma antes inesperá, pero nan a agudisá desigualdat sosial i espasial i ta laga insertidumbre ambiental serio pa futuro serkano.

Transformashonnan ekonomiko, sosial i teknológiko

[editá | editá fuente]

E Edat kontemporáneo ta karakterisá pa transformashonnan akselerá ku nos ta konosé komo e Revolushon Industrial. Industriashon a destrui e sosiedat preindustrial, a forma un sosiedat di klase, i a duna poder na un burgesia ku tabata subiendo den ekonomia. Esaki a saka e poder di e klasenan privilegiá i a stimula e nasementu di unaktor polítiko nobo: e movementu obreril, ku a proponé alternativanan na kapitalismo.

Na mes tempo, a surgi ideologianan ku a defini e mundu moderno: liberalismo, nashonalismo, totalitarismo i e revolushonnan polítiko-ideológiko grandi. Pareu ku e desaroyo industrial a bin gueranan mundial, kambio di mapa polítiko, i tenshon sosial sin presedente.

Siensia, kultura i arte

[editá | editá fuente]

Siensia i kultura ta drenta un periodo di desaroyo i fekundidat ekstraordinario; mientras ku arte kontemporáneo i literatura kontemporáneo (liber pa e romantisismo di e sumishonnan akadémiko i habri pa un publiko i un merkado kada bes mas amplio) a wordu someté na e impakto di e medionan nobo di komunikashon di masa (tanto skirbí komo oudiovisual), loke a provoka un berdadero krisis di identidat ku a kuminsa cu Impreshonismo i e vanguardianan i ainda no a ser supera.[1]

Den kada un di e plannan prinsipal di e desaroyo históriko (ekonomiko, sosial i polítiko),[2] por puntra si e Edat kontemporáneo ta un superación di e forsanan dirigente di modernidat òf mas bien ta nifiká e periodo den kua e forsanan ekonómiko i sosial ku durante Edat Moderna tabata gestando lentamente ta triunfando: kapitalismo i burgesia; i e entidatnan polítiko ku tabata hasi esaki den forma paralelo: e nashon i e Estado.

Siglo 19: Estado liber i kapitalismo

[editá | editá fuente]

Den siglo 19, e elementonan aki a reuní pa forma e formashon sosial históriko di e estado liberal klásiko oropeo, ku a surgi despues di e krísis di e Antiguo Régimen. E Antiguo Régimen a ser socavá ideológikamente pa e atake intelektual di e Ilustracion (L'Encyclopédie, 1751) riba tur loke no ta hustifiká na e lusnan di rason maske e ta sostené den tradishon, manera e privilegio kontra igualdat (esun di kondishonnan hurídiko, no esun ekonómiko-social) òf e ekonomia moral[3] kontra libertat (esun di merkado, e propogá pa Adam Smith - E rikesa di nashonnan, 1776). Pero, apesar di e spectacularidat di e revolushonnan i e inspirashon di su idealnan di libertat, igualdat i fraternidat (cu e adicion hopi significativo di e termino propiedad), Un observador perspicaz Manera Lampedusa por a compronde nan como e necesidad pa algo cambia pa tur cos keda mescos: e Regimen Nobo tabata goberná pa un klase dirigente (no homogéneo, sino di komposishon hopi variá) ku, huntu ku E aristokrasia bieu a inkluí pa promé biaha e burgesia pujante responsabel pa e akumulashon di kapital. E, despues di su acceso na poder,a pasa di revolucionario na konservador, 6 konsiente di e prekariedat di su situashon na e top di un piramide ku su base tabata e gran masa di proletario, kompartimentado pa e fronteranan di un estado nashonal di dimensionnan kompatible ku merkado nashonal ku na su turno tabata kontrolá un espasio eksterior disponibel pa su ekspansion kolonial.

Siglo 20: Krisis, guera i desaroyo sosial

[editá | editá fuente]

Den siglo 20 e balansa instabel aki a desintegrá, tin bia dor di kataklismo violento (kuminsando ku e añanan teribel di e Promé Guera Mundial, 1914-1918), i na otro plannan dor di kambio paulatin (por ehèmpel, e promoshon ekonómiko, sosial i polítiko di hende muhé). Na un banda, den e paisnan mas desaroyá, e surgimentu di un klase medio poderoso, den gran parti danki na e desaroyo di e estado di bienestar òf estado sosial (e ta ser komprondé komo konsesio paktista na e desafio di e ekspreshonnan mas radikal di e movimentu obreronan, òf komo konvikshon propio di reformismo sosial) a tendé pa yena e abismo prediká pa Marx i ku mester a hiba na e enfrentamentu inevitabel entre e burgesia i e proletariado. Na otro banda, kapitalismo a ser kombati duru, maske ku éksito bastante limitá, pa su enemigunan di klase, enfrentá ku otro: anarkismo i sosialismo (diviá na su turno entre komunismo i sosialdemokrasia). Den e área di siensia ekonómiko, e presupuesto di liberalismo klasiko a ser superá (ekonomia neoklásiko, keynesianismo-incentivo pa konsumí i invershonnan públiko pa enfrentá e inkapasidat di e merkado liber pa kontestá e krísis di 1929 - òf teoria di wega - strategianan di koperashon kontra individualismo di man invisibel-). E demokrasia liberal a keda someté durante e periodo entre dos guera mundial na e desafio dobel di totalitarismo stalinista i fashista (sobretudo pa e ekspansionismo di Alemania nazi, ku a hiba na Di Dos Guera Mundial).[4]

Pa loke ta trata e estadonan nacional, despues di e primavera di pueblo (denominacion cu a duna na e revolucion di 1848) y e periodo presidí pa e unificacion aleman y italiano (1848-1871), nan a pasa pa ta e actor predominante den relacionnan internacional, den un proceso cu a generaliza cu e caida di e gran imperionan multinacional (español for di 1808 te 1976, portugues for di 1821 te 1975; ruso, aleman, austro-hungario y turco na 1918, despues di su afondamentu den e promé guera mundial) i esun di e imperionan koloniale (britániko, franses, hulandes i belga despues di e di dos). Aunke hopi pais a logra nan independensia durante siglo 19 i 20, nan no semper a resultá viabel, i hopi a keda sumponi den teribel konflikto sivil, religioso òf tribal, tin biaha provoká pa e fijacion arbitrario di e fronteranan, ku a reprodusí esnan di e imperionan kolonial anterior. Den tur kaso, e estadonan nashonal, despues di Segundo Guera Mundial, a bira aktónan kada bes ménos relevante riba e mapa polítiko, remplasá pa e polítika di blokinan liderá pa Merka i Union Soviétiko. Integrashon supranacional di Oropa (Union Oropeo) no a repliká ku éksito den otro partinan di mundu, miéntras ku organisashonnan internashonal, spesialmente N. U., ta dependé pa nan funshonamentu di e boluntat poco konstanto di nan komponentenan.

Siglo 21: Globalisashon i identidat

[editá | editá fuente]

E desaparishon di e bloke komunista a duna paso na e mundu aktual di siglo 21, den kual e forsanan di guia tradishonal ta presensiá e reto dobel ku tantu e tendensia na globalisashon komo e surgimento of resurgimento di tur sorto di identidat,8 personal of individual,9 colectivo of grupal,10 hopi biaha competitivo cu otro (religioso, sexual, di edat, nashonal, kultural, étniko, estetiko,11 educativo, deportivo, of generado pa un actitud-pacifismo, ecologismo, altermundalismo- of pa cualkier tipo di condicion, hasta problemanan-diskapasidat, disfunshon, pañanan di konsumo-). Partikularmente, konsumo ta defini den un forma asina importante e imagen cu individuonan y gruponan ta haci di nan mes cu e termino sosiedat di konsumo a bira sinonimo di sosiedad kontemporáneo.