Ref di koral
| Supkategoria di | ref, bioconstruction, coral colony |
|---|---|
| Studiá pa | coral reef ecology, coral reef biology |
Un ref di koral ta un ekosistema supmarino formá pa koral ku ta konstruí ref. E refnan aki ta konsistí di kolonia di animal chikitu, yamá polip, ku ta wòrdu tené huntu dor di calcium carbonat. Mayoria di ref di koral ta konstruí di refkoral (koral duru), kua polipnan ta krese den tròshi denso.
Koral ta produsí eksoskelet di carbonato duru ku ta sostené i protehá koral. Refnan di koral ta prosperá den awa poko hundu, kla, iluminá pa solo, ku koriente di awa, i awa ku nivel abou di nutriente. Nan ta komun den laman tropikal, pero sistemanan di ref mas chikitu tambe ta okurí den awanan profundo òf friu. Kresementu di koral ta tuma hopi tempu, ku algun espesie ta krese solamente algun milimeter pa aña. E promé refnan di koral a aparesé 485 mion aña pasá, na kuminsamentu di periodo geológiko Ordovisiano.

Ref di koral tin biaha ta wòrdu yamá mondi di awa pa nan biodiversidat riku. Aunke nan ta kubri ménos ku 0,1% di superfisie di oséano, rónt di mita di e área di Fransia, i ta proveé habitat pa por lo ménos 25% di tur espesie marino. Esakinan ta inkluí piská, molusko, marisko, Echinodermata, spòns, animal di mantel (Tunicata), i animal ku ta pika (Cnidaria).
Desde 1950, refnan di koral a mengua ku mas o ménos sinkuenta 50%, parsialmente pa nan sensibilidat na kambio di kondishon ambiental. Menasanan klave ta inkluí nutriente ekseso, manera nitrogeno i fòsfòr, oumento di temperatura oséano, sobrepiska, sierto kímiko di protekshon sola, i polushon di dreinage.
Ref di koral komo ekosistema ta proveé servisio vital, esta turismo, peska, protekshon di kosta. E kalkulashon anual (1997-2003) di nan balor ekonómiko rònt mundu ta varia, for di 30 pa 375 mil mion dolèr pa 2,7 bion (2020), i asta te ku 9,9 bion (2014).
Formashon
[editá | editá fuente]Mayoria ref di koral a forma despues di e delaster edat di eis, ora ku glasialnan a dirti, esaki a kousa nivel di laman subi i inundá plataforma kontinental. Komo resultado, mayoria di ref di koral eksistente ta ménos ku 10.000 aña bieu. Esaki kemen ku mayoria ref ta menos ku 10.000 aña bieu. Unabes ku komunidatnan di koral a establesé, refnan a krese bai altu i tabata por a mentene ritmo di oumento di nivel di laman. Refnan ku ta krese muchu pokopoko ta haña nan mes na un profundidat ku falta sufisiente lus pa koral sobrebibí, un proseso konosí komo hogamentu di koral.

Refnan no ta limitá pa plataforma kontinental; nan ta krese tambe den oséano hundu, rònt di isla oseániko i atolnan. Hopi di e islanan aki ta di orígen volkániko, miéntras ku otronan a wòrdu formá dor di prosesonan tektóniko ku a pusha partinan di fondo profundo di oséano na laira.
E forma, òf geomorfologia, pa ku ref di koral ta wòrdu determiná prinsipalmente pa dos variabel:
- e naturalesa di sustrato riba kua nan ta permanensia, i
- e historia di kambio den nivel di laman relashoná ku e sustrato.
E Great Barrier Reef ta proveé un ehèmpel evidente di formashon di ref riba un plataforma kontinental. Un 20.000 aña pasá, e nivel di laman tabata mas o ménos 120 meter mas abou ku e ta awendia. Segun ku e nivel di laman a subi, koral gradualmente a invadí i kolonisá loke tabata serunan na kosta di Australia. Un 13.000 aña pasá, e nivel di laman a subi te na mas o ménos 60 m bou di su nivel aktual, e koral a kombertí seru den islanan. Subida kontinuo di nivel di laman a inundá mayoria di e islanan aki, kua a permití koral krese riba nan pa forma ref i ref di koral.
E nivel di laman ariba Great Barrier Reef a keda relativamente stabil durante e delasto 6.000 aña. Ta kalkulá ku e struktura di ref ta entre 6.000 pa 8.000 aña bieu. E desaroyo di e ref a stop na e fase di barera, pasobra kontinente Australia no a sigui baha. E resultado ta cu e ta e ref di barera mas grandi na mundu, situá 300-1.000 meter for di kosta i ta ekstendé pa mas o ménos 2.000 kilometer.
Bou kondishon faborabel, ref di koral tropikal saludabel ta krese horizontalmente na un velosidat di mas o ménos 1-3 cm pa aña i vertikalmente na un velosidat di 1-25 cm pa aña. Sinembargo, kresementu di ref ta limitá na profundidat pa ménos di 150 meter debí na e nesesidat di lus di solo, i koralnan no por krese ariba nivel di laman.
Referensia
|