Historia di Spaña
| E artíkulo aki no ta referi na ningun fuente di publikashon akreditá. Por fabor yuda hasi e artíkulo aki miho dor di añadi fuentenan konfiabel. |
Hende a biba na Spaña for di Edat di Piedra. Despues, Imperio romano a kontrolá Spaña pa mas o ménos sinku siglo; ora ku Imperio romano a desintegrá, grupo di hende germániko inkluyendo Visigodo a drenta i a tuma kontrol.
Prehistoria i Antigwedat
[editá | editá fuente]
E teritorio di Spaña di awendia ta okupá un lugá klave den prehistoria Oropeo i mundial danki na sitionan manera e Sierra de Atapuerka, kaminda a definí antesesor di Homo i a haña un seri ekstenso di restunan di Homo heidelbergensis, i e Kueba di Altamira, kaminda a identifiká arte Paleolítiko pa promé biaha. E posishon di e Península Ibériko komo e “Far West” di e mundu Laman Mediteráneo a fasilitá e yegada di influensianan kultural for di Mediteraneo oriental for di e Edatnan Neolítiko i Metal (agrikultura, alfareria i strukturanan megalítiko), un proseso ku a kulminá den e kolonisashonnan históriko di e promé milenio promé ku nos era. E áreanan ost i sùit, faborito pa nan rikesa agrikultural i di mineria i nan komunikashonnan, a logra un desaroyo kultural mas grandi (Los Millares, El Argar, Tartessos, i e pueblonan Ibériko), miéntras ku tabatin kontaktonan tambe ku Oropa Sentral (Kamponan di urna i influensia keltiko).
E referensia históriko mas trempan ta e legendario fundashon fenisio di Gadir (Cádiz), pone pa fuentenan romano na 1104 promé ku Kristu, asta mas trempan ku Roma mes. Heródoto ta menshoná kontaktonan griego ku e reino di Tartessos rònt di aña 630 promé ku nos era. Arkeologia ta konfirmá numeroso asentamentunan fenisio (Ibiza, Almuñécar, Málaga) i nan kontrol kasi monopolio di e rutanan komersial atraves di e estrecho di Gibraltar i Atlántiko, ku a limitá kolonisashon griego na e parti nort di Mediteraneo (Empúries).
For di siglo 6 promé ku nos era, e kolonianan fenisio a bin bou di kontrol di Kartago, koinsidendo ku e desaparishon di Tartessos. Den siglo 3 promé ku Kristu, despues di e Promé Guera Púniko, Kartago a intensifiká su presensia riba e Península Ibériko a traves di un kolonisashon teritorial genuino dirigí pa e famia Barka for di Qart Hadasht (Cartagena). Intervenshon romano a kuminsá ku e Segundo Guera Púniko na 218 a.K. i a duna lugá na un konkista largu di Hispania, kompletá kasi dos siglo despues. E áreanan ost i sùit a wòrdu integrá relativamente lihé, miéntras ku e Meseta a ofresé resistensia feros den e Gueranan Lusitania i Keltiko-iberian, ku episodionan notabel manera e guera di guerila di Viriathus (kende a muri na 139 promé ku Kristu) i e kaida di Numantia na 133 promé ku Kristu.
Durante siglo 1 promé ku nos era, Hispania tabata un teater signifikante di e gueranan sivil romano, ku figuranan manera Sertorius, Pompeyo i Julio Cesar. Augustus a promové pasifikashon definitivo a traves di e Gueranan di Kantabria (29-19 promé ku Kristu), ounke e nort nunka no a wòrdu romanisá kompletamente. En general, romanisashon tabata profundo den gran parti di e teritorio, spesialmente na Baetica, te na e punto ku Hispania a produsí vários emperador (Trajan, Hadrian i Theodosius) i intelektual prominente (Seneka, Lukano, Quintiliano, Martial, Pomponius Mela i Columella). Sinembargo, manera Livio a señalá, e tabata un di e promé provinsianan konkistá i e último ku a wòrdu sometí kompletamente, debí na e duru di e tereno i e resistensia di su habitantenan, loke ta splika e gradonan variabel di asimilashon di e manera di biba romano.
Époka mediano
[editá | editá fuente]Na 711, multiple parti di Peninsula Iberiko a kai bao kontrol di Kalifato Omeya. Nan a yama e pais Al-Andalus; na wèst e tabata e punto mas ekstremo di e sivilisashon islámiko. Na 756, e Omeya a ser derotá pa Abasida den e region ost. E Omeya a goberna e Kalifato di Córdoba, ku a kai foi otro na komienso di siglo 11.

Gobernantenan musulman algun biaha tabata bringa otro ora nan no tabata bringa kontra e Kristianonan. Spaña musulman tabata enfoká riba siñamentu. E tabatin e sistema di biblioteka mas grandi pafor di Bagdad.
Na inisio, e musulmannan tabata goberna mayoria parti di Spaña, pero e "rekonkista" lento a kibra nan despues di shete siglo.
Reino di León, eynan mas importante den e periodo medieval di Spaña, a kuminsá na 910. E reino aki a desaroyá e promé parlamento demokrátiko (Cortes de Llión) na Oropa na 1188.[1]. Despues di 1301, León tabatin e mesun rei ku Reino di Castilla, den un unión personal. E diferente rechinan a keda komo teritorio independiente te ku 1833, ora Spaña a keda dividí den region i provinsianan.
Na 1492, e kristianonan a tuma e último parti di Spaña ku ainda tabata pertenesé na e Moronan, Granada. Boabdil, e último Rey Moro di Granada, a rendí na Rei Fernando II di Aragon i Isabel I di Castilla ariba 2 di yanüari 1492. Fernando i Isabel despues a goberná henter Spaña.
Promé ku esaki, tabatin un sèri di pais kristianu den e teritorio ku awe ta yamá Spaña. Dos di e paisnan aki, Castilla i Aragon, a bin hunto ora Fernando II di Aragon a kasa ku reina Isabel di Castilla. E Rei a goberna meskos ku e Reina.
Den e mesun aña, 1492, nan a manda Cristóbal Colón pa nabega over di Oséano Atlántiko. Colón a topa ku e islanan di Karibe.
Époka moderno
[editá | editá fuente]
Otro europeonan manera Hernán Cortés i Francisco Pizarro a eksplorá, nan a descubrí ku tabata dos kontinente - Nort Amérika i Sur Amérika. Konkistadónan Spañó a tuma parti hopi grandi di esnan dos kontinente. E imperio aki no a hasi Spaña un pais riku, pasobra e plaka mester a wordu gasta den gera na Italia i otro lugar. Algun di e gera nan a wordu peleá kontra otro paisnan Européonan ku tabata trata pa tuma parti di Amerika.
Mientras tantu na kas, e manuskripshonnan Musulman a wordu kima of hiba pa otro paisnan. hudiu tambe a wordu expulsa for di Spaña. Algun hudiunan a keda, pero nan a mester bira Kristianu. Entre e poco kosnan antia ku a wordu keda i rispetá na Spaña tabata den música: harmonia i instrumentonan di kuerda. E edifisionnan ku a wordu traha pa e Moronan a keda, i hopi edifisio religioso Musulman (mezquitá) a wordu transformá den misanan (kerk). Tambe algun edifisio religioso hudiu a wordu transformá den misanan. Hopi palabra árabe a bira parti di idioma spaño.
E neto di Fernando i Isabel tabata Carlos. Ora su welo a muri, e hereda Kastilia i Aragon. Tambe hereda hopi teritorio ora su otro welo, Maximilian I di Austria, a muri. Carlos a risibí di Maximilian e estado di Austria i e teritorionan di Burgundy. Na Spaña nan a yama Carlos I, pero el a ser elegi komo emperador di e Imperio Romano Santo, i nan a yama Carlos V, Emperador Romano Santo. Esaki a hasi e imperio mas grandi ku nunka. Pero, no tabata un pais uniko, sino un union personal di hopi paisnan independiente ku un solo rei. Na prome luga hopi Spañó no keria Carlos komo nan rei, asina nan a bataya kontra dje. Pero el a gana.
Carlos no tabata gusta di e Reformashon Protestant, i el a bataya kontra dje.
Na siglo 18 algun di e parti di e gran imperio ey a bira nan mes pais, of a keda tuma over pa pais nobo, manera Estadonan Uni di Merka.
Époka kontemporáneo
[editá | editá fuente]Spaña (i otro paisnan Europeo) a wòrdu invadí pa Napoleon I di Fransia. Inglaterra a manda tropanan pa defendé e teritorio, ya ku e tabata asina débil. Mayoria di e Imperio spaño a bira independiente den e dékada siguiente.

No tabatin hopi paz na Spaña durante e prome parti di siglo 20. Algun Spañó a trata pa instaurá un gobièrnu eligí pa e pueblo (un demokrasia), i nan a pone Alfonso XIII bandoná e pais. Sinembargo, na 1936, dos diferente grupo di Spañó a bai na guera tokante si e gobièrnu mester tabata un demokrasia, na Guera Sivil Spañó (ainda cu esnan cu tabata na banda di e república tabata mayormente sosialista òf anarkista), òf si nan mester a tuma órden di un solo persona. Na 1939, esnan cu tabata kier un demokrasia a wòrdu derotá, i un diktador nashonalista nombrá Francisco Franco a tuma kontrol di e gobièrnu.
Francisco Franco a muri na 20 di novèmber 1975. E a desidí cu Spaña mester a tene un monarkia atrobe, i e a skohe Juan Carlos, e nietu di Juan di Bourbon kende a wordu forsa pa laga e pais, pa bira rei i Adolfo Suárez pa bira su promé minister di gabinèt. Pero e rei i Suárez no a governá komo un diktador; en lugar di esey nan a skohe pa instaurá un demokrasia.
Dia 23 di febrüari 1981 un grupo di hende cu a sostene e yamá General Franco a trata pa tuma kontrol di Parlamento spaño demokrátiko pa fòrsa, nan a drenta den e edifisio i a skur e pistola. Esaki a wordu transmití na bivo riba televishon Spañó i tabatin hopi miedu cu esaki lo tabata e komienso di un otro Guera Civil. Sinembargo, Juan Carlos I a aparesé rápidamente na televishon i a manda un broadcast na e nashon pa keda kalm. Esnan cu ta responsabel pa e intento pa tuma kontrol di e pais a wordu arestá.
Awendia Spaña ta un pais moderno i demokrátiko ku ta hasi negoshi ku hopi pais ront mundu. E ta e di ocho ekonomia mas grandi na mundu i un parti importante di Union Oropeo.
Referensia
|