Aruba
Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
- E artículo aki ta skibí na papiamento. Lo ta apresiá si por mantené e artículo aki na estilo di papiamento.
|
|||||
| Himno: Aruba Dushi Tera | |||||
![]() |
|||||
| Capital | Oranjestad | ||||
| Stad mas grandi | Oranjestad | ||||
| Idioma(nan) oficial | Hulandes , Papiamento desde 2003 |
||||
| Forma di gobernacion | Democrasia parlamentario Monarkia constitucional Beatrix Fredis Refunjol Nelson O. Oduber |
||||
| Pais den Reino di Hulanda Status aparte |
1 Januari 1986 |
||||
| Area - Total - Awa (%) |
193 km² (n/a) {{{persentahe_awa}}} |
||||
| Populacion - 2005 est. - Densidad |
110.000 (n/a) {{{densidad_pop}}}/km² ({{{rango_densidad_pop}}}) |
||||
| Moneda | Florin (533) (AWG) |
||||
| Zona di tempo | (UTC-4) | ||||
| TLD di internet | .aw | ||||
| Codigo pa yama | +297 |
||||
Aruba ta un isla cu geograficamente ta keda den e parti mas Zuid di e Lama Caribe (e ta situa 27 km noort di e Peninsula di Paraguana, Estado Falcon, Venezuela. E islanan Aruba, Bonaire y Curaçao, tur tres situa dilanti di e costa noort di Zuid-America, tambe ta yama e islanan ABC. Aruba ta un pais cu como pais-miembro ta forma parti di e Reino Hulandes como un partner, hunto cu Antiya Hulandes y Hulanda como un pais autonomo, difini como Status Aparte cual ta na vigor desde 1 di januari 1986. Prome cu 1 di januari 1986 Aruba tabata forma parti di e pais Antiya Hulandes, cu te cu e tempo ey tabata consisti di e seis islanan Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius y Sint Maarten. Aruba ta culturalmente hopi liga na Curacao y Bonaire, entre otro door cu na tur tres isla ta papia e mes un idioma, esta papiamento.
Kontenido |
[editá] Historia di Aruba
E prome habitantenan di Aruba tabata e Indjannan Arowaco cu a bin for di Venezuela. Alonso de Ojeda, un explorado Spaño, a descubri Aruba rond di 1499 y asina Aruba a ocupa pa e Spañonan. Na aña 1636 Aruba a ocupa pa e West Indische Compagnie di e Hulandesnan, cu na aña 1791 a stop di existi. Aruba a sigui como colonia Hulandes bou di e Bataafse Republiek y despues Republiek der Nederlanden. Na 1805 e Inglesnan a ocupa Aruba pa un tempo corto unda cu e Hulandesnan a ocupa Aruba bek na 1816 y unda te awo ta bou ocupacion Hulandes formando parti di e Reinado Hulandes. Den e temporada despues di 1816 Aruba tabata forma parti di e colonianan West-Indische te na aña 1845 ora cu a forma Antiya Hulandes cual Aruba a keda forma parti di dje te cu 1985.
[editá] Politica
The move toward independence In August 1947, Aruba presented its first "Staatsreglement" (constitution), for Aruba's "status aparte" as the status of an autonomous state within the Kingdom of the Netherlands. This would come to pass in 1986.
In November 1955, J. Irausquin of Aruba's PPA political party spoke in front of the United Nations Trust Committee. He ended his speech saying that in the future there will be changes to come.
In 1972, at a conference in Suriname, Betico Croes (MEP) proposed a "sui-generis" Dutch Commonwealth of four states: Aruba, the Netherlands, Suriname and the Netherlands Antilles, each with its own nationality. Mr. C. Yarzagaray, a parliamentary member representing the AVP political party, proposed a referendum for the people of Aruba to determine Aruba's separate status or "Status Aparte" as a full autonomous state under the crown. He proclaimed: "Aruba shall never accept a federation and a second class nationality."
Betico Croes worked in Aruba to inform and prepare the people of Aruba for independence. In 1976, a committee appointed by Croes introduced the national flag and anthem as the symbols of Aruba's sovereignty and independence, and he also set 1981 as a target for Aruba's independence. In March 1977, the first Referendum for Self Determination was held with the support of the United Nations and 82% of the participants voted for independence.
The Island Government of Aruba assigned the Institute of Social Studies in The Hague to prepare a study of Aruba's independence, which was published in 1978, titled "Aruba en Onafhankelijkheid, achtergronden, modaliteiten en mogelijkheden; een rapport in eerste aanleg".
At the conference in the Hague in 1981, Aruba's independence was then set for the year 1991. In March 1983, based on the Referendum, Aruba finally reached an official agreement within the Kingdom, for Aruba's Independence, first becoming an autonomous country within the Kingdom of the Netherlands, with its own constitution, unanimously approved and proclaimed in August 1985, and after an election held for Aruba's first parliament, Aruba seceded from the Netherlands Antilles and officially became a country of the Kingdom of the Netherlands on January 1, 1986, with full independence set for 1996. This achievement is largely due to the late Betico Croes and the political support of other nations like the USA, Panama, Venezuela and various European countries. Croes was later proclaimed "Libertador di Aruba" after his tragic death in 1986.
In 1990, movement toward independence was postponed upon the request of Aruba's Prime Minister, Nelson O. Oduber. The article scheduling Aruba’s complete independence was rescinded in 1995, although the process can begin again after a referendum.
Since January 1, 1986, the Kingdom has consisted of three countries: the Netherlands, the Netherlands Antilles, and Aruba.
Although the “equality” of the countries is explicitly laid down in the preamble to the Charter, which states "..considering that they have expressed freely their will to establish a new constitutional order in the Kingdom of the Netherlands, in which they will conduct their internal interests autonomously and their common interests on a basis of equality, and in which they will accord each other reciprocal assistance, have resolved by mutual consent", in practice, the Netherlands has considerably more power than either the Netherlands Antilles or Aruba.
Mas tocante elecionnan di Aruba: Elecionnan na Aruba
Como cu Aruba ta miembro di Reino Hulandes, e politica di Aruba ta riba e forma di un democracia parlamentario, unda tin un cabinete di Ministronan consistiendo 8 Ministero nombra for di Parlamento. E parlamento tin 21 miembro cual ambos ta eligi door di pueblo pa sinta un termino di 4 aña. E Gobernador di Aruba, cual ta representa La Reina na Aruba, ta nombra pa un termino di 6 aña. E gobierno di AVP a sink Aruba y awor MEP a caba di sink e mas ainda cu e BBO. Nos mester di un otro gobierno pa juda nos sali for di e satanasnan aki.
Delaster eleccion a tuma lugar na december 2005 y e siguinte eleccion lo tuma lugar na September 2009.
[editá] Economia
Articulo Prencipal: Economia di Aruba
Aruba ta gosa di un di e norma di biba mas halto den e region Caribe, cu un porcentage hopi abou di pobresa y desempleo. Mas cu mita di Produccion National Bruto ta wordo genera den e sector turistico. Turismo ta un di e pilarnan mas grandi pa e economia cu turista procedente di Merca, Canada y Europa. Merca ta e partner mas grandi cu Aruba ta haci transaccion economico cu ne. Un deficed den e presupuesto di Gobierno di Aruba ta algo cu ta comun cual ta contrubui na e porcentage halto di inflacion. Aunke Gobierno tin intencionnan pa corigi e mal custumber aki pa cu 2009. Pa añanan caba Aruba ta haya ayudo financiero fo'i Hulanda. E florin Arubiano ta mara na un tarifa fiho di AWG 1,75 = US$ 1,-
[editá] Geografia
Artículo principal: Geografía de Aruba La isla es generalmente llana y sin ríos. Posee playas de arena blanca, localizadas en las costas oeste y sur de la isla; en el interior de la isla existen algunas colinas, de las cuales se destacan el Hooiberg (165 m) y el Monte Jamanota (188 m), que es el punto más alto de la isla. Oranjestad, su capital, está localizada a 12°19′N 70°1′O / 12.317, -70.017, está situada a 25 Km al norte de Venezuela.
El clima local es del tipo semiárido tropical marítimo, con pequeñas variaciones de temperatura en el año. __________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Deportes
DEPORTE En esta isla al igual que en la cercana Venezuela y varios países caribeños como Puerto Rico, Republica Dominicana y Cuba, el deporte más popular es el béisbol y luego le siguen sus derivados (el sóftbol por ejemplo). El fútbol no tiene tanta importancia aquí, tiene un modesto número de practicantes, los profesionales tienden a seguir su carrera pero en Holanda. La Federación Arubana de Fútbol reconoció a finales de 2006 la efectividad que tuvo Aruba en la primera de las 3 fases de las eliminatorias del Cono Norte camino a Libia-Túnez 2010 de Fut-Siete, puesto que ganó sus 6 partidos de grupo (3 de local y 3 de visitante) a los combinados Saint-Martin, Islas Caimán e Islas Vírgenes del Reino Unido. Aruba fue eliminada en los grupos de la segunda Fase perdiendo en los 3 primeros cotejos ante República Dominicana, Trinidad y Tobago, y Honduras, aunque derrotándolos en las 3 respectivas vueltas.
[editá] Educacion
Enseñansa ta ocupa un funcion cardinal den e desaroyo di Aruba. Enseñansa na nivel ta un condicion importante pa hendenan suficientemente bon educa ariba e isla.
Como bintidos mil alumno y studiante ta bay scol tur dia na Aruba. Na mas o menos ochenta scol, e alumnonan y e hobennan ta haya e oportunidad pa descubri, desaroya y uza nan propio capacidad.
E sistema actual di Enseñansa na Aruba conoce e siguiente nivel di enseñansa y tipo di scol:
-Enseñansa pre-escolar pa e grupo di edad 0 pa 3 aña; -Enseñansa preparatorio pa e grupo di edad 4 pa 5 aña; -Enseñansa basico pa e grupo di edad 6 pa 11 aña. Fuera di enseñansa basico regular, Aruba conoce tambe:
-Enseñansa special, reparti den: Enseñansa pa muchanan cu tin dificultad pa siña (MLK); Enseñansa pa muchanan cu tin hopi dificultad pa siña (ZMLK); Enseñansa pa muchanan sordo y mudo.
-Enseñansa avansa (AVO/LBO) pa e gruponan di edad 12-15 à 17 aña, reparti den: Educacion Profesional Basico (EPB) cu e ciclo basico y e ciclo di profesion y banda di dje e educacion pa aspirante. E ciclo di profesion ta reparti den: Sector tecnico (T); sector economico (E); sector di cuido (V). enseñansa general secundario (MAVO); enseñansa general avansa (HAVO); HAVO i VWO ta cai bow di un solo scol, Colegio Arubano. Tin un scol na San Nicolas i Oranjestad enseñansa preparatorio scientifico (VWO).
-Enseñansa post-secundario (MBO/HBO/VWO) pa e grupo di edad 15 pa 17 aña, reparti den: Educacion Profesional Intermedio (EPI); Unidad Ciencia y Tecnologia (CT); unidad Salubridad & Servicio (SS); unidad Hospitalidad y Turismo (HT); unidad Economico (E).
estudio pa maestro di skol (IPA). IPA ta forma docente dinamico y profecional pa drenta scol preparatorio, primario y secundario. IPA tin specialisacion pa bira docente di preparatorio (kleuter), primario (scol basico) y pa bira docente di scol secundario tin actualmente Bachelor Papiamento, IK (informatiekunde) y CKV (Culturele & Kunstzinnige Vorming). IPA tin un seccion nobo cu a start sali na aña 2007 cu ta Movecion y Salud (M&S).
- Lugares de interés [editar]Alto Vista Chapel
- Parque Nacional Arikok
- Formaciones Rocosas Ayo y Casibari
- Bushiribana y Balashi
- Faro California
- Frenchman's Pass
- Monte Jamanota
- Hooiberg
- Lourdes Grotto
- Puente Natural
- Piscina Natural
- Palm Beach
- Quadiriki Caves
- Playa Eagle
- Arashi, Aruba
- Caves of Aruba
- Baby Beach, Aruba
- Aruba Aloe Factory
- Palm Island, Aruba
- San Nicolas, Aruba
- Huliba Cave (Tunnel of Love)
Universiteit van Aruba (UA) Facultad Huridico (JF); facultad Financiero-Economico (FEF). Enseñansa pa adulto pa esnan cu no ta bai scol mas di 15 aña pariba. Tanto e enseñansa pre-escolar como e gran parti di enseñansa pa adulto no ta cai bou di e lei di enseñansa y supervision di Departamento di Enseñansa.
Programa di incorporacionLink title Programa di incorporacion pa enseñansa basico. E programa di incorporacion ta un proyecto di Departamento di Enseñansa y ta cai bou di Directiva di Scol Publico. Pa casi diescuatro aña ta existi na cinco scol basico publico un programa special pa guia muchanan cu un otro idioma di cas, e asina yama PRISMA-project. Y desde 2002 e programa aki ta existi na algun Dependances. Na principio e meta di e proyecto di Prisma tabata solamente pa yuda e muchanan cu un otro idioma na cas cu no ta Papiamento of Hulandes, pa nan por domina den un tempo relativamente corto e idioma Hulandes. Na 2001 a scoge pa e Dependances ora cu a descubri cu tin hopi mucha stranhero bibando na Aruba y cu no ta bay scol. Desde e momento ey e fluho di muchanan stranhero pa Aruba a aumenta bastante. A scohe pa guia nan den e Dependances p’asina no pone un peso extra ariba e scolnan regular y e maestronan na e scolnan aki. Di e forma aki e maestronan por a duna mas atencion na e muchanan naci na Aruba. Pero den transcurso di añanan mas y mas mucha Arubiano a haya ayudo extra den e idioma Hulandes pa medio di e metodo di Prisma. Hulandes ta y lo keda pa e muchanan Arubiano un idioma stranhero y lo no bira nunca nan prome idioma di cas of lenga materno.
Acercamento Tin dos manera di acercamento:
-Na e scolnan basico publico ta saca e alumnonan di Prisma for di klas ora di les di Hulandes y di lesamento. Durante nobenta minuut nan ta haya les di Hulandes y lesamento segun e metodo di Prisma den un local apart. Despues nan ta bai nan klas bek y ta sigui atende e otro lesnan cu nan compañenan di klas. Si resulta necesario, nan ta sigui cu “Taal en Lezen” segun e programa di Prisma te ora cu nan no tin mester di ayudo adicional. E scolnan publico ta traha cu rooster semanal cu ta reparti segun edad. E grandura di e grupo segun edad por varia pa cada “blokuur”; -E Dependances ta scolnan apart na unda gran parti di muchanan stranhero entre 8 y 13 aña ta reparti den gruponan fiho di maximalmente 15 alumno pa klas. E klasnan ta reparti segun edad. Durante henter un aña escolar e alumnonan ta den un Prisma-klas. Durante henter e aña ei nan ta haya solamente e idioma Hulandes y Lesamento segun e metodo di Prisma. Fuera di esei nan ta haya tambe e mesun metodo di Rekenen igual na e otro scolnan basico. Despues di un aña nan ta pasa pa un scol basico of scol avansa igual cu e muchanan di Aruba.
Programa di incorporacion pa studiantenan secundario Desde 2002 ta acepta hobennan entre 14 y 18 aña cu un idioma stranhero apart na un Dependance. Cu ayudo di un programa special nan ta haya preparacion durante un aña escolar pa despues nan pasa over pa enseñansa avansa. Esaki por ta mavo den dia, scol anochi of EPB. Ta reparti e alumnonan aki tambe den grupo di 15 pa klas.
| Scolnan preparatorio: | ||||
| Agnes Kleuterschool | Arubanita Kleuterschool | Ayo Kleuterschool | Cayena Kleuter School | |
| Graf V. Zinzendorf School Kleuterschool | H Imelda Kleuterschool | Jacintha Kleuterschool | Kukwisa Kleuterschool | |
| Mon Plaisir Kleuterschool | Prome Paso Kleuterschool | Rayo Di Solo Kleuterschool | St Jan Kleuterschool | |
| Tarcisius Kleuterschool | Trupial Kleuterschool | Arco Iris Kleuter school | ||
| Scolnan Basico: | ||||
| Cacique Macuarima School | Caiquetio School | Colegio Bon Bini | Colegio Conrado Coronel | Colegio Cristo Rey |
| Rosario College | St. Anna School | St. Dominicus College | ||
| Mavo's: | ||||
| Maria College Mavo | La Salle College Mavo | Filomena College Mavo | ||
| Havo/Vwo's: | ||||
| Colegio Arubano (HAVO/VWO) | ||||
| VMBO's: | ||||
| EPB | ||||
| MBO: | ||||
| Colegio EPI | ||||
| Estudionan Academico: | ||||
| UA (Universiteit van Aruba) | Instituto Pedagogico Arubano (IPA) | |||


