Status aparte di Aruba

Status aparte di Aruba ta referi na e status constitucional di Aruba dentro di Reino Hulandes entre 1986 y 2010. Dia prome di januari 1986, Aruba a separa formalmente di Antias Hulandes y a bira e di tres pais autonomo den Reino Hulandes, hunto cu Hulanda y Antias Hulandes. Cu e cambio aki e isla a haya su propio parlamento, su mes constitucion, un gobernador como representante di e monarca y un gabinete di minister encabesa pa un prome minister. E desaroyo aki tabata un paso crucial den Aruba su lucha pa autonomia, y a wordo logra principalmente door di e esfuerzo politico di Betico Croes y Movimiento Electoral di Pueblo (MEP).

Historia
[editá | editá fuente]Origen di e movimiento
[editá | editá fuente]Ya den e añanan 1930 y 1940, Aruba, formando parti di Kolonia Corsou, a pidi pa un autonomia mas grandi. Na 1947 a redacta un Staatsreglement pa un posible constitucion, cu tabata inspira riba e modelo di e Statuut di Westminster di 1931 di e Mancomunidad Britanico. E idea tabata pa un “Mancomunidad Hulandes” den cual Aruba lo a bira un pais autonomo.
Na e Conferencia di Mesa Rondo (RTC) di 1948 Aruba a formalisa e peticion pa bira un pais separa. Sinembargo, ku e introduccion di e Statuut pa Reino Hulandes introduci na 1954, Aruba a keda parte di e Antias Hulandes, como un teritorio insular di Antias Hulandes.
Dia 24 di november 1955, (a aproba e escudo di Aruba dia 15 di november 1955) Juancho Irausquin di partido PPA a presenta un discurso dilanti di e United Nations Trust Committee (Comite Fiduciario di Nashonnan Uni) pa splica e situacion cu a keda acepta temporalmente. El a finalisa su discurso bisando cu den futuro tin mas cambio ainda pa bin, y cu e ta espera di por conta cu e mesun bon diligencia y cooperacion.
Intensificacion di e lucha (1970-1977)
[editá | editá fuente]Den e añanan 1970, e lider politico di MEP, Betico Croes, a trece empuhe nobo pa e movimiento autonomista. Na un conferencia na Surinam den 1972, el a propone un modelo sui-generis di un “Dutch Commonwealth” (Mancomunidad Hulandes) cu Aruba, Hulanda, Surinam y Antias Hulandes como miembro igual.
Representantenan di AVP, manera C. Yarzagaray, a insisti riba un referendum pa e pueblo mes dicidi su propio destino y a proclama cu: "Aruba hamas lo acepta un federacion ni un nacionalidad di segundo categoria".
Betico Croes mesora a inicia un campaña na Aruba pa informa y prepara e pueblo di Aruba pa Aruba su independencia politico y un status aparte den un asina yama 'mancomunidad Hulandes' liber di tur resto di colonisacion. Na 1974 e Ministro di Structura Estatal a percura pa publica e Witboek over de Status Aparte.

Den 1976, Aruba a introduci su bandera i himno nacional, como e dos simbolo di identidad y soberania. Dia 18 di maart a wordo proclama como Dia di Himno y Bandera, fecha simbolico pa independencia futuro como estado miembro di un mancomunidad nobo, moderno, bou di un statuut.
Na maart 1977, un referendum consultativo informal (yama “encuesta”) a wordo tene cu supervision di Nacionnan Uni. E resultado a mustra cu 82% di e votadornan tabata pro separacion di Antias Hulandes.
E gobierno di Aruba a asigna e 'Instituut van Sociale Studies' na Den Haag pa haci un estudio di Aruba su independencia, cu a wordo publica den 1978, cu e titulo "Aruba en Onafhankelijkheid, achtergronden, modaliteiten en mogelijkheden; een rapport in eerste aanleg".
Negociacion y implementacion di Status Aparte (1981–1986)
[editá | editá fuente]Na e Conferencia di Mesa Rondo 1981, e resultado di referendum a wordo presenta, esta e mandato di 1977 di e pueblo di Aruba. Na 1983, despues di preshon diplomatico y negociacion intensivo, Aruba y Hulanda a logra un acuerdo, cu Betico Croes a yama "un acuerdo di diamanta". Condicion tabata cu Aruba lo haña independencia total despues di 10 aña (1996).
Na 1985, Conseho Insular di Aruba a aproba unanimemente su constitucion nobo. Na november 1985 a tene eleccion pa e prome Parlamento di Aruba.
Finalmente, dia 1 di januari 1986, Aruba a bira un pais autonomo den Reino Hulandes, cu su propio gobierno, parlamento y gobernador. E logro aki por wordo atribui na e United Nations Resolutions pa elimina colonialismo y tambe na Betico Croes y e sosten politico di otro nacionnan, manera Merca, Panama, Venezuela y varios pais Europeo.
Despues di 1986
[editá | editá fuente]E plan pa independencia total no a wordo realisa: na 1990, Aruba y Hulanda a acorda pa kita e clausula di independencia for di e Statuut. Aruba a keda un pais autonomo den Reino.
Aruba tabata e prome isla di Caribe Hulandes cu e "status aparte" di pais autonomo dentro di Reino. Na 2010, cu e disolucion di Antia Hulandes y e nacemento di Corsou y Sint Maarten como pais, e terminologia status aparte tambe tabata wordo aplica informalmente pa e dos isla aki. Sinembargo, cu e reforma nobo di e structura constitucional dentro di Reino status aparte a keda oficialmente aboli na october 2010 como cu e concepto a perde su caracter “special” y a bira e norma pa tur pais dentro di Reino Hulandes.[1]
E lucha pa status aparte tabata estrechamente relaciona cu e figura di Betico Croes, kende a wordo proclama e "Libertador di Aruba" despues di un accidente tragico dia 31 december 1985. El a fayece na november 1986.
Wak tambe
[editá | editá fuente]Fuente, nota i/òf referensia
|