Salta pa kontenido

Tula

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
Tula
Portrèt di Tula dor di Edsel Selberie (2012)
Informashon básiko
Nasementu  siglo 18
Kòrsou
Fayesimentu  3 di òktober 1795
Kousa di morto  horkamentu
Modo di morto  strangulashon
Informashon profeshonal
Konosi pa luchado di resistencia, lider di rebelion di katibu
Informashon di resistensia
Evento Rebelion Grandi
Grupo Rebelion di katibu
Kondená sedition, rebelion
Kastigo pena di morto
Imágen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
[Editá Wikidata] · [Manual]

Tula (fecha natal na Kòrsou deskonosí — † 3 di òktober 1795 na Willemstad) tabata un yu di Kòrsou afrikano sklabisá i un di e lidernan, huntu ku Karpata di e Rebelion Grandi, ku a kuminsá dia 17 di ougùstùs 1795 na Kòrsou. Tula tabata biba komo katibu na plantashon na Kenepa. A gara Tula na sèptèmber i ehekut'é 3 di òktober 1795. Tula ta konosí tambe bou di e nòmber "Kapitan Rigaud", ku ta nòmber tambe di un di e lidernan di revolushon di afrikanonan na Haiti den mes temporada.

Segun fuentenan di historia, Tula tabata un di e katibunan di mas sabí; e tabatin mas informashon ku e otro katibunan i tambe e tabata dominá mas idioma kompará ku e otro katibunan.[bròn?]

Komo lider di e rebelion grandi, Tula tabata un di e libertadornan mas importante di Antias Hulandes i na 2010 a wòrdu proklamá héroe nashonal di Kòrsou.

Historia

[editá | editá fuente]

Komo kolonia hulandes e isla di Kòrsou tabatin mas o menos 19.544 habitante na 1789, 12.804 tabata katibu.[1] E desaroyonan na Oropa, kaminda Fransia revolushonario a okupá Hulanda i a abolí sklabitut, tabata bon konosí riba e isla. E lantamentunan di katibu na Haiti i Venezuela tambe tabata konosí.[2] Riba Kòrsou, sinembargo, e gobernador a nenga di laga katibunan liber.

Rebelion di katibu

[editá | editá fuente]
Artíkulo prinsipal: Rebelion Grandi

E rebelion a kuminsá dia 17 di ougùstùs 1795, na e plantashi Kenepa den Bandabou. Liderá pa Tula, nan a bai serka nan doño i a eksigí nan libertat, deklarando ku nan lo nenga di traha komo katibu.[2] Inisialmente, Tula tabatin mas o ménos 50 katibu huntu kuné. Bastiaan Karpata a dirigí e rebelion huntu ku Tula, kende tabatin e apodo Rigaud.[3]

E doño di plantashi, Casper Lodewijk van Uytrecht, a pidi nan pa presenta nan eksigensianan na Gobernador de Veer. Despues e rebeldenan a marcha pa e kapital, liberando otro katibu na kaminda. E katibunan a marcha bai Willemstad pa topa ku gobernador i eksigí libertat. Kasi tur katibu (mas o ménos 2.000 en total) riba e plantashonnan wèst di e isla a uni na e rebelion.[1] Nan a reuní na Santa Cruz, promé ku nan a sigui pa Porto Marie dia 18 di ougùstùs. E plan tabata pa lanta un sede einan pa negoshá ku e gobernador.

Deskripshon di e tortura di Tula.
Deskripshon di e kastigo di Tula i su ehekutashon.

Kaptura i ehekushon di Tula

[editá | editá fuente]

Dia 18 di sèptèmber 1795, Tula a wòrdu traishoná pa un kompañero katibu di Caspar Lodewijk van Uytrecht. E rebelion a wòrdu suprimí militarmente i rebeldenan a wòrdu tumá prizonero. Tula a wòrdu torturá riba rèki i forsá pa hasi deklarashon falsu ku su berdadero propósito tabata pa mata tur blanku riba e isla.[4]

Despues di tortura prolongá, Tula a konfesá ku el a wòrdu inspirá pa Revolushon franses i Revolushon haitiano. Konsekuentemente, e tabata kere ku sklabitut mester wòrdu abolí na Kòrsou dor di derotá dominio blanku i tuma over e gobièrnu mes.

A base di e deklarashonnan forsá aki, Tula a wòrdu sentensiá na morto i ehekutá. El a wòrdu mará na un krus, despues di kua su wesunan a wòrdu kibra for di abou ku un bara di heru (kibra riba e wil miéntras e tabata na bida), su kara a wòrdu karbonisá (kimá) ku flambeu, i despues el a wòrdu dekapitá. Su kabes, huntu ku esun di Karpata, a wòrdu poné riba un staka i despues a sirbi komo un distrakshon riba e tereno di horka. E restu di e kurpa, huntu ku esnan di otro lidernan, Bastiaan Karpata i Pedro Wacao, a wòrdu bentá den laman pisá ku piedra.[5][6]

Di luchadó pa héroe nashonal

[editá | editá fuente]

Despues di su morto, Tula a bira un símbolo di e lucha kontra sklabitut i pa libertat na Kòrsou. Na 2010, Tula i otro lidernan di e rebelion di 1795 a wòrdu ofisialmente rekonosé komo "hòmber i muhé di honor i bon nòmber". Na mesun momentu Tula a wòrdu proklamá komo héroe nashonal di Kòrsou riba initiativa di Fundashon Rehabilitashon Tula.[7]

Na 2013, aña den kua a konmemorá 150 aña desde e abolishon di sklabitut den Reino Hulandes, Konseho di Minister di Kòrsou a deklará e aña komo e aña na honor di Tula, e luchadó di libertat.[8] E aña konmemorativo a reflehá e importansia kresiente di Tula den e memoria históriko di Kòrsou. Desde 2020, Tula ta forma parti di e asina yamá "Kanon di Kòrsou", un lista di 50 tópiko i persona ku ta representá aspektonan importante di e historia di e isla.[9]

Na Hulanda, e proseso di rekonosementu a tuma un rumbo mas gradual. Na 2021, un moshon den Tweede Kamer pa duna Tula un lugá den enseñansa a wòrdu rechasá. Dia 29 di òktober 2022, sinembargo, Tweede Kamer a adoptá un moshon pa duna mas atenshon den enseñansa na Tula i otro luchadónan pa libertat, i pa stimula investigashon riba nan historia.[10] Dia 19 di desèmber 2022 Hulanda a pidi pordon pa sklabitut. Den su diskurso, promé minister Mark Rutte a menshoná Tula spesífikamente komo un di e personanan ku ta simbolisá e lucha pa libertat i a anunsiá ku ta bai rehabilit'é.[11]

Dia 4 di òktober 2023, Sekretario di Estado Alexandra van Huffelen a rekonosé Tula na nòmber di gobièrnu hulandes komo un "héroe pa nos tur". El a deskribí Tula komo un "hòmber ku a lucha pa libertat, igualdat i hermandat".[12] Su rehabilitashon a wòrdu ekspresá ku e siguiente palabranan:

De Nederlandse regering onderkent volmondig de rechtvaardigheid van Tula’s strijd, en die van anderen die zich tegen slavernij verzetten, en kijkt met spijt en schaamte naar de manier waarop zij door historische, bestuurlijke voorgangers zijn behandeld. 228 jaar na de dag van zijn dood krijgt Tula eerherstel van de Nederlandse regering.

Gobièrnu hulandes ta rekonosé kompletamente e hustisia di e lucha di Tula, i esun di otronan ku a oponé sklabitut, i ta wak ku lamento i bèrgwensa e manera ku nan a wòrdu tratá pa predesesornan atministrativo históriko. 228 aña despues di e dia di su morto, Tula ta wòrdu rehabilitá dor di gobièrnu hulandes.

Konmemorashon i monumento

[editá | editá fuente]

Dia di lucha pa libertat

[editá | editá fuente]

Na 1985 a proklamá e dia ku e rebelion a inisiá, esta 17 di ougùstùs, Dia di lucha pa libertat i ku den boka di pueblo ta konosí komo Dia di Tula.[13] E mesun aña a inougurá e Parke di Lucha pa Libertat na Rif (Otrobanda), unda kada aña riba e fecha akí ta konmemorá e insurekshon bou di guia di Tula.[14] Riba e lugá unda el a wòrdu dekapitá a lanta na 1998 e monumento Desenkadená, trahá pa Nel Simon.[13]

Tula den arte i kultura

[editá | editá fuente]

Algun konmemorashon di Tula ta den forma ekspresivo, manera den poema, kantika òf obra teatral. Ehèmpel di poema ta Lanta Tula di Elis Juliana i Blote Tula di Celsio C. Luisa. Na aña 1971 grupo teatral Nos Kousa a presenta e obra Tula, un storia tokante e Rebelion Grandi skirbí pa Pacheco Domacassé i basá riba e investigashon di e historiadó H.J. Hamelberg.[15] Kantikanan Tula, warda! i No skonde Tula a bira konosí i promé a bira inkluso un hit grandi den aña 1977. E kantika Tula, warda!, skirbí pa Rignald Recordino i kantá pa Orlando Rosario, tabatin letra sensitivo ku un mensahe sosial.[16]

Na 1984, gezaghebber Ronald A. Casseres a deklará 17 di ougùstùs, e dia ku e lantamentu a kuminsá, komo Dia di lucha pa libertat: e Dia di e Lucha pa Libertat pa medio di un proklamashon. Tur aña riba e dia aki ta konmemorá e lantamentu i ta honra e lidernan, spesialmente Tula, p'esei e ta wòrdu yamá tambe e "konmemorashon di Tula" òf "Dia di Tula". Den e mesun aña, e Parke di Lucha pa Libertat (e Parke di e Lucha pa Libertat) a wòrdu habri na e ref, kaminda for di 1998 un grupo di estatua a para na e sitio kaminda el a wòrdu dekapitá.[13]

Na aña 1970 ya kaba a traha un estatua di Tula na Kòrsou dor di e eskultor hulandes Toos Hagenaars.[17] Sinembargo, e ora ei tabatin un protesta pasobra ainda e tabata wòrdu mirá komo un ‘malechor’ i sklabitut por a wòrdu lubidá mihó, segun algun antiano.[18] P’esei Hagenaars a hiba e estatua bèk Hulanda, kaminda el a wòrdu poné na Winschoten. Na 2023, a bolbe vocifera protesta, e biaha aki contra e plan di gobierno pa debolbe nan na e isla. Esaki ta pa motibu di e desnudez i ekspreshon di kara di Tula.[19]

Na 1998, e monumento di Desenkadená di Nel Simon a keda desvelá na e kosta sùit di Kòrsou. E ta un atrakshon importante riba e isla. E konmemorashon di Tula ta tuma lugá aki tur aña.

Na 2007, a habri Museo Tula na lanthùis Kenepa, dediká na e herensia afrokurasoleño.

Otro ekspreshon

[editá | editá fuente]

Diferente obheto a haña e nòmber di Tula. Na 1974, a nombra un kaya na Ser'i Domi den Otrobanda Kaya Tula. Na 1995, un kaya na Hulanda, den Amsterdam-Zuidoost. Despues di esaki, un kaya den e distrito di Utrecht di Voordorp a haña e nòmber Tulastraat. Na 2016, un kaminda na Den Haag a haña nòmber di Tula. E Tulapad ta situá serka di e Laan van de Mensenrechten den e distrito di Loosduinen.[20] Na 2018, Rei Willem-Alexander a desvelá e plachi di nòmber di Tulapier na Otrobanda, Willemstad; un di dos lugá pa barkunan krusero. E nòmber Tulapier a haya mas voto durante un "concurso nombra e pier" di Curaçao Ports Authority. Na 2022, un kaya banda di e Zuiderpark na Rotterdam a haña e nòmber di Tula.[21] Den bario di Wishi, unda un fèlt deportivo ya tabata hiba su nòmber, Sint Aloysiusschool a kambia nòmber den Kolegio Tula.[22]

Ministerio di Enseñansa, Kultura i Siensia (OCW) na Hulanda a krea e beka Tula na balor di €10.000 komo parti di e diskulpa i konmemoracion di 160 aña di sklabitut i rehabilitashon di Tula na 2023. E beka ta wòrdu otorga na un studiante tur aña pa kuater aña. Na 2024 e promé bekado tabata Liam Mau-Asam, un graduado resien di Radulphus College.[23]

Tula Warda

[editá | editá fuente]
Tula ba sinja nos kon lucha,

kon bringa pa nos hanja nos balor
Mira, mira ki ironía, nos lucha ya no ta kontr’e opresor,
nos ta bringa otro, si nos mes ta bringando otro

Nos no sabi ki ta bomba,
ni un tin kadena na nos pia
Pero tin di nos su lomba
mester karga inhustisia kada dia
Ahinda tin miseria, Tula si ahinda tin miseria

Tula, bo bid’enter ba mula,
pa no haña sla’i pa pida pan
Awe nos no ke kans’e kurpa,
Tòg nos ke kue’inter mundu ku dos man
Un ta presta muchu, nò nos no ta prestando muchu

Tempu bo tabata nos guia,
bo metanan tur tabata bon kla
Nos a para riba nos pia,
ma unda nos ta bayendo nos no sa,
skur ta nos kaminda si nos mantene mesun ruta

Koro:
Tula warda, no wak ahinda,
ya ku nos tin algun kos di drecha
Kere ku nos ta trahando duru

Refran:
ma tur kos por drecha nos tin tinu pe

ma tur kos lo kambia nos tin tinu pe
Mira tambe e kategoria Tula di Wikimedia Commons pa mas dato mediatiko tokante di e tema aki.